کمالیسم راست‌گرا و ارتش ترکیه

روایت اسلام گرایانه همواره ارتش ترکیه را به عنوان یک نهاد همگن دارای مواضع ضد مذهبی به تصویر کشیده است.

اما امروز می بینیم که خلوصی آکار �رماندۀ سابق ارتش و وزیر �علی د�اع در یک حکومت اسلام گرا است و اخیراً هزینه های ساخت یک مسجد را به نام خود تأمین کرده است.

اینک ما چگونه باید موضع �علی ارتش ترکیه را دربارۀ اسلام سیاسی بشناسیم؟

در گذشته، علی رغم اصلاحات رادیکال کمالیستی، ارتش تا اواخر دهۀ ۱۹۶۰ از ا�سران کهنه کار محا�ظه کار تشکیل شده بود.

به عنوان مثال، �وزی چکمک که به عنوان نخستین رئیس ستاد کل ارتش تا سال ۱۹۴۴ خدمت کرد، هیچ گاه یک �رد عمیقاً سکولار نبود. او را بنا به وصیت خود در جوار آرامگاه یک شیخ طریقت نقشبندی د�ن کردند تا به این وسیله پیوند خود را با این طریقت صو�یانه نشان دهد.

چکمک از لحاظ سیاسی نیز مت�اوت بود. او در یک نبرد سیاسی با حزب کمالیست جمهوری خواه خلق (CHP) و عصمت اینونو رهبر این حزب و دومین رئیس جمهور ترکیه درگیر بود. برنامۀ چکممک این بود که با ایجاد یک حزب سیاسی جایگزین، اینونو و CHP را به دردسر بیاندازد اما مو�ق نشد.

چکمک در طول ۲۳ سال �رماندهیش بر نیروهای نظامی هیچ گاه مایل نبود با اسلام گرایان مبارزه کند. ارتش مواضع سنتی خنثای خود را در سال های دهۀ ۱۹۵۰ نیز ح�ظ کرد.

در سال ۱۹۵۷ سعید نورسی، بنیان گذار جنبش مذهبی نورجو و رهبر معنوی اسلام گرایان امروزی، همراه با تعداد زیادی از ا�سران ارتش یک مسجد بنا کرد. محبوب ترین مرید نورسی، خلوصی یحیی گیل، یک ا�سر ارتش بود که علی رغم روابطش با اسلام گرایان از ارتش اخراج نشد.

یک نمونۀ جالب دیگر حسین حلمی ایشک بنیان گذار جنبش ایشکچیلار است، گروهی که هنوز بر اسلام گرایان امروز ترکیه تأثیر دارد. این گروه نخستین اعضای خود را در مدرسۀ عالی نظامی کوللی استانبول جذب کرد.

کودتای نظامی ۲۷ می ۱۹۶۰ نقطۀ عط�ی برای ارتش ترکیه بود، اگر چه هد� اولیۀ آن احیای سکولاریسم نبود. نظامیان کودتاچی خود را مخال� سیاست های خودسرانۀ حکومت عدنان مندرس نخست وزیر وقت اعلام کردند.

علاوه بر این، کودتاچیان از ا�زایش آشکار �رقه های مذهبی در دوران حکومت مندرس ناخرسند بودند، اما در عین حال ا�سرانی همچون احمد عر نیز در میان آنان بودند، کسی که به توزیع کتاب های نورسی یا مظ�ر اوزداغ که او نیز یک مسلمان مؤمن بود، ا�تخار می کرد. لحن ضد اسلامی ارتش در دوران پس از ۱۹۶۰ شدیدتر شد.

نخست، رهبران راست گرای جدید مانند سلیمان دمیرل �رقۀ مندرس را که پس از کودتای ۱۹۶۰ توسط یک دادگاه نظامی اعدام شده بود، وارد ذهنیت محا�ظه کار کردند.

دوم، در این دوران بود که اینونو اعلام کرد CHP یک حزب چپ میانه است. نزدیک شدن کمالیست ها به چپ واکنش محا�ظه کاران را در پی داشت چرا که این حرکت را ضد مذهبی می دانستند. ظهور کمالیسم چپ گرا دیدگاه اسلام گرایان را نسبت به ارتش به عنوان یک نهاد ضد مذهبی تقویت کرد.

تلاش برای کودتا توسط ا�سران کمالیست چپ گرا در ۹ مارس ۱۹۷۱ این نگرانی ها را تأیید کرد. اما این کودتا توسط ا�سران دیگر به رهبری ممدوح تاغماچ �رماندۀ ارتش متوق� شد. شکست کودتای ۹ مارس نشان داد که اکثریت ا�سران ارتش در ایدئولوژی و استراتژی با ا�سران کمالیست چپ گرا شریک نیستند. پس از سال ۱۹۷۱ بسیاری از ا�سران کمالیست چپ گرا از ارتش اخراج شدند و نیروهای دارای دیدگاهی ملی گرایانه تر برای تسلط بر مدارس نظامی ارتقا یا�تند.

در دوران پس از ۱۹۷۱ ارتش یک موضع ایدئولوژیک جدید اتخاذ کرد؛ کمالیسم راست گرا. اما میراث کمالیست های چپ گرای دهۀ ۱۹۶۰ باعث شد اسلام گرایان ارتش را همچنان به عنوان نهادی همگن با دیدگاه های ا�راطی ضد مذهبی ببینند.

کمالیسم راست گرا تماماً ضد مذهب نیست اما خطوط قرمزی دارد که انتظار دارد شخصیت های مذهبی از آنها عبور نکنند. از همین رو، ا�سران کمالیست راست گرا حتی در دوران حکومت نظامیان در پی کودتای سال ۱۹۸۰، با بازیگران اسلام گرا به خوبی همکاری کردند.

اما در دهۀ ۱۹۹۰ هنگامی که حزب اسلام گرای ر�اه بزرگ ترین حزب شد، کمالیسم راست گرا با یک بحران مواجه شد. احساسات مذهبی در کشور چنان قوی شده بود که نگاه داشتن آن در چارچوبی که ا�سران کمالیست راست گرا می خواستند، ممکن نبود. در نتیجه، ارتش در سال ۱۹۹۹ حزب ر�اه را از حکومت برکنار کرد اما در این روند مشروعیت داخلی و بین المللی خود را از دست داد.

اسلام گرایانی مانند رجب طیب اردوغان رئیس جمهور �علی ترکیه، که در سال ۲۰۰۳ به عنوان نخست وزیر به قدرت رسید، و متحدانش در جنبش سری �تح الله گولن عالم اسلامی ساکن ایالات متحده، تلاش کردند قدرت کمالیست ها را در درون ارتش از بین ببرند و جای ا�سران کمالیست را با نیروهای و�ادار به خود پر کنند.

اما از زمان کودتای جولای ۲۰۱۶ که حکومت می گوید توسط گولنیست ها انجام شده است، هزاران تن از پیروان آن روحانی منزوی از ارتش اخراج شده اند و اردوغان سیستم آموزش نظامی را تغییر داده است تا ا�سران اسلام گراتری تربیت کند که چندان به هویت کمالیستی راست گرای سابق پایبند نباشند.

* گوکهان باجیک استاد علوم سیاسی دانشگاه پالاتسکی شهر اولوموتس در جمهوری چک است. وی در خصوص خاورمیانۀ مدرن، اسلام و سیاست و سیاست ترکیه تحقیق می کند.

مطالب مشابه