چرا بورس ن�ت بازار �ساد را رونق می‌دهد؟

در طرح عرضه ن�ت در بورس انرژی به گ�ته علی کاردر مدیرعامل شرکت ملی ن�ت ایران تسویه معامله به‌صورت ۲۰ درصد ریالی (نقدی) و ۸۰ درصد ارزی (اعتباری) است و قیمت پایه براساس قیمت‌های معاملاتی امور بین‌الملل شرکت ملی ن�ت ایران تعیین خواهد شد. برای بخش ۸۰ درصد ارزی اعتباری، خریدار باید ضمانت‌نامه‌ ریالی معادل ۱۲۵ درصد بخش ارزی ارائه کند که پس از تسویه کامل آزاد می‌شود.

تا اینجا و در روایت رسمی ماجرا ات�اق ویژه‌ای رخ نداده است. اگرچه تامین ضمانت‌نامه ریالی و نوسانات احتمالی نرخ ارز می‌تواند مستعد انواع جدل‌ها و حی� و میل‌های بعدی باشد، اما �روشنده اصلی ن�ت همچنان شرکت ملی ن�ت است. با این‌حال سوالاتی ساده درباره اصل ماجرا مطرح است. نخست آنکه اگر آنچه که تحریم شده است ن�ت ایران است، �روش آن توسط دولت یا بخش خصوصی چه ت�اوتی در اصل ماجرا ایجاد خواهد کرد؟ دوم آنکه در کشوری که به طور تاریخی و به‌ویژه پس از ملی‌سازی ن�ت در ایران، کل صنعت ن�ت حول دولت شکل گر�ته است، بخش خصوصی اساسا با کدام دانش �نی، تجاری و عملیاتی از �روش ن�ت می‌خواهد به جای دولت نقش‌آ�رینی کند؟ آیا در شرایط تحریم‌های همه‌جانبه آمریکا علیه ایران، خریداران ن�ت در بورس انرژی امکاناتی برای �روش ن�ت دارند که شرکت ملی ن�ت بعد از سال‌ها �عالیت تخصصی در این حوزه، انباشت تجربه و دانش و مهم‌تر از همه اعتبار جهانی، از آن بی‌بهره است؟

در بهمن ماه ۱۳۹۲ پاسخ وزیر ن�ت ایران، بیژن نامدار زنگنه به این سوالات یک خیر قاطع بود. زنگنه در آن زمان با اشاره به اینکه صادرات ن�ت خام در شرکت ملی ن�ت ایران متمرکز شده است گ�ته بود از این پس «دلالان خیالشان راحت باشد که دیگر ن�تی به آنها �روخته نمی‌شود». بعدتر و در سال ۱۳۹۴ نیز همچنان روایت زنگنه از حضور بخش خصوصی در حوزه‌های مختل� بخش ن�ت اعم از �روش ن�ت و پیمانکاری‌های کلان و نیز خصوصی‌سازی‌های انجام شده در حوزه پتروشیمی روایتی یکسره من�ی بوده است.

بهترین شاهد این مدعا نیز خسارتی حداقل ۴ میلیارد دلاری است که سعی و خطاهای پیشین در این حوزه از مسیر بابک زنجانی و شرکایش و نیز بنیاد تعاون یکی از نهادهای نظامی به اموال عمومی وارد آورد.

�راتر از تجربه تلخی که از سر گذشته است، برخی کارشناسان حوزه انرژی با ارائه دلایل تخصصی دیگری نیز کل �رایند عرضه ن�ت در بورس‌ را بی‌�ایده و مستعد �سادهای بی‌شمار می‌دانند. به گ�ته این کارشناس در بازارهای جهانی �روشنده و خریداران ن�ت ایران مشخص است و اساسا آنچه که تحریم شده است نیز ن�ت ایران است و نه صر�ا شرکت ملی ن�ت ایران. در ادامه مخال�ت‌ها با چنین روندی حتی پدرام سلطانی، نایب‌رئیس اتاق بازرگانی ایران نیز به صراحت دولت را از چنین تصمیم بر حذر داشته و می‌گوید بخش خصوصی ایران اساسا توان �روش ن�ت در بازارهای جهانی را ندارد.

در چنین �ضایی و با وجود چنین ملاحظاتی است که باید هم به ن�س این عمل، هم ترتیبات اجرایی آن و هم دلایلی که در د�اع از آن ارائه می‌شود با دیده تردید نگاه کرد. ابعاد این تردید را می‌توان با کمی جستجوی بیشتر مشخص‌تر کرد. به عبارت دیگر، اگر وزیر ن�ت و نایب رئیس اتاق بازرگانی و کارشناسان حوزه انرژی با چنین کاری از اساس مخال�‌اند، طر�داران آن چه کسانی هستند؟

شاید نام ذی‌ن�عان واقعی را کسی نداند یا اگر بداند نخواهد بر زبان بیاورد، اما در سطحی دیگر می‌توان بررسی را ادامه داد. چراکه هم در دور پیشین تحریم‌ها و هم امروز مدعیانی یا�ت می‌شوند که معتقد‌ند �روش ن�ت توسط بخش خصوصی می‌تواند چاره‌ساز تحریم‌ها باشد. برای مثال خبرگزاری �ارس مرداد ماه امسال در گزارشی با رد نگرانی‌های کارشناسان دولتی و غیردولتی حوزه انرژی درباره اینکه �روش ن�ت توسط بخش خصوصی می‌تواند به تخریب ن�ت ایران در بازارهای جهانی منجر شود، از عدم عرضه ن�ت در بورس انتقاد می‌کند و خواهان تسریع در اجرای آن می‌شود. �ارس نه‌تنها خواهان نقش‌آ�رینی بخش خصوصی در �روش ن�ت است که برای این مهم پیشنهادات جذابی نیز دارد. به گ�ته �ارس شرکت ن�ت باید قیمت ن�ت عرضه شده در �روش داخلی را به طور «قابل توجهی پایین‌تر» از قیمت جهانی تعیین کند تا بخش غیردولتی و مشتریان خارجی آنها برای خرید راغب شوند!

نسخه‌ای ساده که از نه‌تنها از جیب اموال عمومی بذل و بخشش تجویز می‌کند که از �رط جذابیت تخ�ی�‌های خیالی �راموش می‌کند که اصل ماجرا چیز دیگری بوده است. مشتریان �علی ن�ت ایران در جهان نیز مانند �ارس از دشواری‌های پیش‌روی شرکت ملی ن�ت برای �روش ن�ت آگاه‌اند و حتما تمام سعی خود را برای اخذ تخ�ی� خواهند کرد. حال چرا در ایران کسی باید خواهان مضاع� شدن این تخ�ی�‌ها و تعیین سهمی نیز برای واسطه‌های داخلی بشود به هر حال رازی سر به مهر نیست.

با این‌ وجود همچنان انتظار بر این است که موا�قان حضور بخش خصوصی در �روش ن�ت در باب دانش و امکانات تجاری بخش خصوصی برای �روش ن�ت که باید حداقل به میلیاردها دلار برسد سخن بگویند و نشان دهند که این امکانات چگونه می‌تواند به دور زدن تحریم‌ها کمک کند. چنین امکانات و دانشی اما از اساس وجود خارجی ندارد. برای مثال در نمونه‌ای دیگر از این تلاش‌ها رضا پدیدار عضو کمیسیون انرژی اتاق بازرگانی ایران در مصاحبه‌ای با خبرگزاری تسنیم با بیان اینکه بخش خصوصی برای �روش ن�ت راه‌حل دارد، از وزارت ن�ت خواهان اعطای پروژه‌ای تحقیقاتی به اتاق بازرگانی برای تحقیق و تدوین این راه‌حل‌ها می‌شود! درخواستی غیرقابل باور که به‌هرروی در ایران چندان هم عجیب نیست. به عبارت دیگر کسانی خواهان کنار ر�تن شرکت ملی ن�ت و نقش‌آ�رینی بخش خصوصی در �روش ن�ت می‌شوند که برای مخارج چای و شیرینی جلسات خیال‌پردازی خود نیز دست تمنا به سوی وزارت ن�ت دراز می‌کنند. در ادامه این درخواست‌های کاسب‌کارانه از وزارت ن�ت، خبرگزاری تسنیم در یادداشت/گزارش دیگری به قلم خبرنگار اقتصادی خود از شرکت ن�ت به دلیل درخواست تضمین جهت تسویه ارزی بهای ن�ت انتقاد می‌کند و آن را مانعی برای تحرک بخش خصوصی و خریداران احتمالی می‌داند. یادداشت تسنیم به سادگی به وزارت ن�ت توصیه می‌کند که سخت نگیرد بلکه کمی ن�ت �روخته شود!

مرور �وق بر روند موضع‌گیری‌ها و دلایل مخال�ان و موا�قان عرضه ن�ت در بورس داخلی واقعیت‌های چندی را برای ما آشکار می‌کند. نخست آنکه به‌نظر می رسد آنچه تحریم شده است ن�ت است و نه ن�ت دولتی یا خصوصی. به همین خاطر نیز اثرگذاری این کار در راس وزارت ن�ت و کارشناسان حوزه انرژی کاملا زیر سوال است. در مرتبه بعد نیز آشکار است که مدا�عان این ات�اق بیش از آنکه آن را واقعا چاره‌ای برای تحریم‌ها بدانند، در آن �رصتی برای من�عت و سهم بیشتر از ن�ت به عنوان یک دارایی ملی می‌بینند.

در یک جمع‌بندی از سطور خلاصه �وق می‌توان اذعان کرد که طر�داران �روش ن�ت در بورس در ظاهر کم تعداد بوده و دستشان از استدلال نیز تهی است. با این‌حال نگاهی به ترکیب موا�قان و رسانه‌هایی که سخنگویی آنها را بر عهده دارند نشان می‌دهد که قدرت آنها بسیار زیاد است. آنقدر قدرت‌مند که وزارت ن�ت را علی‌رغم بی‌میلی تمام پای �روش ن�ت در بورس داخلی کشانده است. حال باید نظاره کرد که آیا شرکت ملی ن�ت حداقل به مقرراتی که برای �روش ن�ت تعیین کرده است پایبند می‌ماند یا سرانجام بر اثر �شارها به وادی بی‌انتهای �روش نسیه و ریالی و مانند آن در خواهد غلتید. یادمان نرود که همه تضامین بابک زنجانی در قبال ن�ت‌هایی که تحویل گر�ته بود نهایتا یک دهم ارزش محموله‌ها را نیز جبران نکرد. بیایید امیدوار باشیم که عرضه ن�ت در بورس تنها مقدمه‌ای بر �سادهایی محیرالعقول آتی نباشد.

مطالب مشابه