که زه کاندید وای د کډوالو بېرته راتلل

د کډوالو بېرته راتلل په افغانستان کې د سولې د تامین او د افغانستان د حیثیت د ساتلو له پاره یوه خورا مهمه خبره ده.

د دې تر څنګ چې په ګاونډیو هېوادونو کې د ملیونونو کډوالو حضور د دغو هېوادونو په لاس کې د افغانستان پر ملت او دولت د فشار راوړلو یوه خورا اغیزمنه وسیله جوړوي، د افغانستان دښمنان او د دولت وسله وال مخالفین هم د کډوالو په منځ کې د سربازنیونې پراخه سرچینه لري. همدا راز د کډوالو کمپونه د وطن د دښمنانو له خوا د وسله والو ډلو د جوړولو، ساتلو، تنظیمولو او سوق کول ډېر په زړه پورې چاپېریال بلل کېدای شي.

د کډوالو د ستونزې یو بل مهم اړخ دا دی چې هماغه حکومتونه او دولتونه چې کډوال ورته د خپل سیاسي نظامي ځواک یو رکن ښکاري، د همدغو کډوالو په نامه له نړۍوالې ټولنې په پراخه پیمانه امکانات ترلاسه کوي چې ډېر کم یې تر کډوالو رسېږي. دا خبره له هیجا پټه نه ده چې که په پاکستان کې په میلیونونو افغان کډوال نه وای او د پاکستان حکومت دا بشري ناورین په خپله ګټه نه وای کارولای ناشونې وه چې پاکستان د اټومې وسلې په ګډون، خپل نظامي ځواک دومره پیاوړی کړی وای.

که افغانستان ریښتیا هم د سولې پر لور ګام اخیستل غواړي نو په کار ده چې هېواد ته د کډوالو راستنېدل د خپلو لومړیتوبونو په سر کې راولي.

د کډوالو د راتګ له پاره چې تر دې دمه کوم اقدامات شوي، په ښکاره دا څرګندوي چې د افغانستان حکومتونه له دې ستونزې سره د مناسب برخورد په اړه کوم معقول او د پلي کولو وړ سیاست نه لري.

هر وار چې د تېرو کلونو په اوږدو کې د کډوالو د راستنېدو له پاره اقدام شوی، ملګرو ملتونو هر چاته دومره پیسې ورکړې دي چې ایله پرې د کډې چلولو لګښتونه تامین شوي دي. ځینو کډوالو ته په هېواد دننه د ځمکو ورکولو طرحې هم وړاندې شوې دي خو دا طرحې د دې پر ځای چې د کډوالو د بېرته مېشتېدلو له پاره لار هواره کړي، د کډوالو کورنیو لاسونه یې د یو شمېر فاسدو، محلي زورواکانو تر پښو لاندې کړي دي. د ځمکو د توزیع هرې پروژې د فاسدې ادارې او محلي زورواکانو له پاره د لنګې غوا حیثیت درلودلی چې کډوال یې په څرولو ستړي شول.

د کډوالو د بېرته راستنېدو له پاره یو لړ بنسټیز تدابیر په کار دي چې د ستونزې ټول اړخونه (انساني او ټولنیز موضوعات، روغتیا، تعلیم، اقتصاد، فرهنګ، سیمه ییزه پراختیا، ملي یووالی او داسې نور…) یې دقیقاً په نظر کې نیول شوي وي.

د کډوالو د بېرته راستنېدو موضوع یو جامع، دقیق، عملي او له اقتصادي لحاظه د پایښت وړ پلان غواړي. دلته به یې په لنډ ډول ځینې ابعادو ته اشاره وکړو.

ننګونې

۱ – د کورنیو قومي، سیمه ییز، ژبني، فرهنګي او ټولنیز اړیکي

کله چې د جنګ په پیل کې د افغانستان وګړي دسته جمعي مهاجرت ته اړ شول د هر کلي او هرې سیمې وګړو د امکان تر حده هڅه وکړه چې خپل عنعنوي روابط او له یو بل سره د ټولنيزې تړلتیا کورنی جوړښټ روغ وساتي. د یو کلي څو کورنۍ به د مهاجرینو په کمپونو کې هم په یوه ګاونډ کې سره راټولېدې چې عنعنوي اړیکي سره و نه پاشل شي. په وروستیو وختونو کې چې د مهاجرینو د کمپونو عمومي جوړښتونه بشپړ شوي وو، که نوي کډوال به ورتلل نو په یوه متشکل، متجانس ټولنیز جوړښت کې به یې د ځان له پاره ځای پیدا کاوه. د مهاجرینو کمپونه له ټولنیز اړخه د کلیوالي او ښاري مناسباتو د یوې منفردې ګډولې په شکل تنظیم شول چې نه کلیوالي پاتې شول او نه پوره ښاري شول.

که څه هم د کلونو په اوږدو کې کمپونه په یو ډول نیمه ښاري جوړښتونو بدل شول خو د پیوستون عنعنوي اړیکي پر خپل حال پاتې شول. بل لوري ته د دویم او دریم نسل په را پورته کېدو، د نفوسو په زیاتېدو او د کلیوالي اړیکو په کمزوري کېدو ډېر خلک چې پخوا یې په کلي کې ایله ګوزاره کېدله، څلوېښت کاله وروسته یې وروستي نسلونه له خپل اصلي ټاټوبي سره ډېر کم اقتصادي او عاطفي ارتباط ساتلای شي.

په ګاونډیو هېوادونو کې له ژوند کولو سره افغان کډوال که څه هم په «څو ژبي» فرهنګي چاپېریال کې پاتې شول مګر د افغانستان د ملي او رسمي ژبو سره اشنایي یې تر ډېره محدوده شوه. په بل عبارت که له جنګه مخکې ښارمېشتو افغانانو کولای شول چې تر یو حده په پښتو او دري دواړو افهام او تفهیم وکړي اوس دا حالت د پخوا په څېر طبیعي نه دی پاتې.

په دې شرایطو کې که کډوال بېرته په کتلوي بڼه راستنېږي نو په کار ده چې نوي ایجاد شوي اړیکي او مناسبات تر یو مناسب حده باقي پاتې شي یانې بېرته راستنېدونکي کدوال باید داسې و نه پاشل شي چې بیا یو نسل وګړي له فرهنګي او ټولنیزو سالمو اړیکو بې برخې شي.

۲- اقتصادي واقعیتونه

څلوېښت کاله پخوا افغاني ټولنه تر ډېره کلیوالي ټولنه وه چې د معیشت عمده برخه یې پر کرنه ولاړه وه. د جنګ په اوږدو کې یوه برخه پخوانۍ ابادې ځمکې شاړې شوې خو د شاړو ځمکو د ابادېدلو بهیر ټکنی شو.

د کورنیو د غړو ډېرېدل او د استوګنځي د ستونزو پراخېدل د دې باعث شو چې په ډېرو سیمو کې کرنیزې ځمکې د کورونو د ابادولو له پاره وکارول شي.

د دې تحولاتو یو مستقیم اثر دا شو چې ډېری هغه وګړي چې تر جنګ د مخه یې په کلي کې ګوزاره ممکنه وه، اوس نه شي کولای چې په خپلو پلرنیو ټاټوبیو کې د خپل ژوند د دوام په اړه فکر وکړي او مجبور دي چې په ښاري مرکزونو کې مېشت شي.

د بېرته راستنېدونکو له پاره د مېشتېدنې د یو معقول سیاست نه شتون د دې لامل شو چې شته ښارونه په انارشیکه توګه پراخه شي او ښاري پراختیا د یو منسجم ښاري سیاست پر ځای د یو ډول سرطاني ودې قرباني شي. پخواني ښارونه له حده ډېر ستر شول، د اوبو طبیعي زېرمې او د ځمکو نوعیت د چاپېریال له شدید تخریب سره مخ شول.

صنعتي فعالیتونه چې د ښاري ژوند یوه بنسټیزه مشخصه ده رامنځ ته نه شول او د افغانستان ښارونه په یو مصنوعی خدماتي اقتصادي چاپېریال کې یوازې د نفوسو د تراکم ساحې پاتې شوې او د ښاري فرهنګ د ودې له پاره یې لازم زېربنایي او روبنایي شرایط برابر نه شول.

که د مېشتېدنې له یوه جامع او معقول سیاست پرته په ملیونونو کډوال راستانه شي نو هم به کلیوالي ژوند له ګڼو ستونزو سره مخ شي او هم به ښاري چاپېریال د لا سرطاني کېدو تر ګواښ لاندې شي.

۳- د اراضیو مدیریت

د ځمکو مدیریت د افغانستان د حکومتولۍ هغه برخه ده چې لا تراوسه پرې د پام وړ کار نه دی شوی. په عنعنوي توګه په افغانستان کې د ځمکو ستونزې ته یوازې د ملکیت او مالیې له زاویو کتل شوي دي. د ځمکو د ستونزې په اړه چې په تېرو لسیزو کې کومې ادارې را منځ ته شوي د همدې سیاسي لیدلوري پر بنسټ دي. حتی د ۱۳۹۷ کال وروستۍ پرېکړه چې د ځمکو خپلواکه اداره یې د ښارجوړولو له وزارت سره یوځای کړه دا خبره لا ډېره جوتوي چې حکومت د ملي قلمرو د ځمکو د مدیریت له پاره کومه جامعه طرح نه لري.

د کډوالو بېرته راستنېدل کېدای شي چې پر موجودو سیاستونو د نظر د نوي کولو په ترڅ کې د هېواد د فزیکي قلمرو هر اړخیز مدیریت ته هم لاره هواره کړي.

د کډوالو د ژوند ښاري یا نیمه ښاري کیفیت دا ناشونې کړې ده چې کډوال دې بېرته خپلو اصلي ټاټوبیو ته ورشي. نه هلته د ټولنیز پیوستون لازم عناصر پاتې دي (کورنۍ وېشل شوې او خورې ورې شوې دي) او نه د ژوند د اقتصادي اړتیاوو د پوره کېدلو امکانات په کې شته.

بلخوا، موجودو ښارونو او موجودو ښارونو ته په څېرمه سیمو کې د کډوالو مېشتېدل نه یوازې دا چې هغوی ته د ژوند د اقلو امکاناتو چمتوکول ستونزمنوي، تر څنګ یې د ښارونو پر ټولنیز جوړښت هم منفي اغیز ښندي او د ښارونو اقتصادي، ټولنیز، فرهنګي، امنیتي او اخلاقي چاپېریال له شدید ګواښ سره مخ کولای شي.

د کډوالو سوسیولوژي

د افغانستان د کډوالو ستونزې د څلورو لسیزو په اوږدو کې شکل نیولی دی نو واضحه ده چې ټول کډوال د کډوالۍ د عواملو او د کډوالۍ د شرایطو له مخې یو شان نه دي. تر هر څه د مخه لازمه ده چې د کډوالو د بېلابېلو کتلو مشخصات په دقیق ډول وپېژندل شي. په یو آفاقي، لومړني، سرسري تحلیل کې افغان کډوال پر دریو کتګوریو وېشل کېدای شي:

په پاکستان او ایران کې مېشت راجستر شوي کډوال

شاوخوا دوه نیم، تر دریو ملیونو کډوال په پاکستان او ایران کې راجستر شوي دي چې اکثره یې له ډېرو کلونو راهیسې د کډوالۍ ژوند کوي.

دا کډوال په ګڼو شمېرو کې هغه وګړي دي چې د جنګي شرایطو تر اغیز لاندې یې خپل اصلي ټاټوبي پرې ايښي او له کلونو راهیسې په دوو ګاونډیو هېوادونو کې پاتې شوي دي. ډېری دا کډوال په خپلو اصلي مېشت ځایونو کې د بیا مېشتېدلو له پاره کافي امکانات نه لري، اقتصادي بنیه یې ضعیفه ده خو د مهاجرت په هېوادونو کې یې ځان ته د یو بې ثباته ژوند دشرایط برابر کړي دي.

دا هغه مهمه کتله ده چې راستنېدل به یې یو لومړیتوب وي.

په پاکستان او ایران کې ناراجستر شوي کډوال

دا اکثراً هغه وګړي دي چې د وروستیو کلونو د جنګ او نا امنیو له کبله کډوال شوي دي. په دوی کې یو غوڅ اکثریت اقتصادي کډوال دي چې د مهاجرت په هېوادونو کې په سختو نا مطمینو شرایطو کې ژوند کوي.

د دې کډوالو بېرته راستنېدل هم اړین دي خو په غالب ګومان به دا وګړي په داوطلبانه شکل هېواد ته راستنېدلو ته په اسانه زړه ښه نه کړي.

په نورو هېوادونو کې افغان مهاجرین

هغه افغانان چې بریالي شوي دي چې په غربي هېوادونو او د خلیج په هېوادونو کې ځای پر ځای شي، که هغه د جنګونو له امله بې ځایه شوې کورنۍ دي او که د اقتصادي عواملو پر بنسټ یې د کډوالۍ لاره نیولې ده، غالباً دې ته نه حاضرېږي چې په داوطلبانه ډول بېرته راستانه شي.

کله چې د کډوالو د بېرته راستنېدلو پر مسئله غور کوو نو لومړیتوب باید د لومړۍ کتګوري کډوالو ته ورکړل شي.

دریمه کتګوري مهاجرین په هېڅ ډول د جمعي بیا راستنېدلو له پاره لېوالتیا نه لري او دویمه کتګوري که د فرصت طلبه دریځ له مخې د مرستو د ترلاسه کولو په موخه بېرته راستنېدو ته حاضر هم شي په لنډه موده کې به د بیا مهاجرت هڅه وکړي. د دویمې کتګورۍ کډوال غوڅ اکثریت په هېواد کې دننه کورنۍ اړیکې او مېشت ځایونه لري، نو د کډوالو د بیا راستنېدو عمومي طرح باید دا حالات هم د امکان تر حده په نظر کې وساتي.

د افغانستان حکومت ته په کار ده چې هم د خپل ملت د ګټو د خوندي کولو په پار، هم د خپل امنیت وضعیت د ښه کېدو له پاره او هم د ګاونډیو هېوادونو د مداخلې د مخنیوي په خاطر او هم د نړۍوالو تعهداتو د عملي کولو په منظور د لومړۍ کتګوري کډوالو د بېرته راستنېدلو له پاره لازم تدابیر ونیسي.

د افغانستان امنیتي او سیاسي شرایط دا ایجابوي چې د مهاجرینو د بېرته راستنېدلو موضوع په راتلونکو دریو کالو کې په اساسي ډول حل شي. تر اوسه د افغانستان حکومت د کډوالو په داوطلبانه راستنېدلو ټینګار کوي او تر یوه حده نړۍواله ټولنه هم له همدې نظریې سره همغږې ده. د دې نظریې منفي اړخ دا دی چې په داوطلبانه توګه د کډوالو بېرته راستنېدل په عادي شرایطو کې د مدیریت وړ خبره نه ده.

دافغانستان د ملي منافعو تقاضا دا ده چې د راجستر شوو کډوالو د بېرته راستنېدو له پاره مشخص، سنجول شوی، زمان بندی شوی پلان جوړ شي. د دې پلان له مخې باید د دریو کالو په اوږدو کې هر کال د یوملیون تنو د بیا مېشتولو له پاره امکانات ترلاسه شي.

د تېرو کلونو د مهاجرینو د بیا مېشتولو ناکامې تجربې باید نورې تکرار نه شي. د مهاجرینو د راستنېدلو له پاره په کار ده چې حکومت یوه جامعه طرح ولري او ټول درې ملیونه وګړي د یو منظم، زمان بندي شوي پلان پر بنسټ بېرته راستانه کړي او په هېواد دننه یې مېشت کړي.

د بېرته راستنېدو له پاره په نخښه شوي کډوال په دوو ډلو وېشل کېدای شي:

د ټولو کډوالو شاوخوا شل سلنه به داسې وګړي وي چې د خپلې اصلي استوګنې په ځای کې به هم د ټولنیز پیوستون لازم اړیکي لري او هم به د مېشتېدلو غوښتنه او یو څه امکانات لري. دا کډول چې و پېژندل شي، نو باید ورته د مرستې یو مشخص پکېج ورکړل شي او په خپله خوښه د بیا مېشتېدنې اختیار ورکړل شي.

شاوخوا اتیا سلنه کډوال به داسې خلک وي چې د جنګ په اوږدو کلونو کې یې په خپل اصلي ټاټوبي کې د بیا مېشتېدلو له پاره انګېزه او امکانات له لاسه ورکړي وي. دوی ته باید د بیا مېشتېدنې له پاره هم د استوګنځي غم وخوړل شي او هم د اقتصادي فعالیت. که دا وګړي پر خپل حال پرېښودل شي نو ډېر ژر به بېرته د کوردننه بې ځایه شویو لښکر سره یو ځای شي. دا وګړي، چې شمېر به یې غالباً د یونیم ملیون تنو شاوخوا وي، د بیا مېشتېدني ملي پروګرام کې د شاملېدو وړتیا لري.

د کډوالو د بیا مېشتېدنې ملي پروګرام

د کډوالو بیا مېشتېدنې ته د پورته ذکر شویو ننګونو په پام کې نیول سره د هېواد په کچه د یو منظم، عملي، زمانبندي شوي او تمویل شوي پروګرام اړتیا ده.

۱- مېشت ځایونه

د ځمکو د مدیریت اصل ته په کتو په کار ده چې د کډوالو د بیا مېشتېدنې له پاره د هېواد هغه سیمې په نظر کې ونیول شي چې ځمکې یې ډېرې او نفوس یې کم دی. د نفوسو تراکم (پر هر کیلو متر مربع د اوسېدونکو شمېر) یو مناسب شاخص دی.

همدا راز لازمه ده چې د راستنېدونکو د بیا مېشتېدنې له پاره داسې شرایط برابر شي چې هم د بیا مېشتېدنې پروسه له انساني اړخه د زغملو وړ وي او هم له اقتصادي اړخه پایېدونکې وي.

د کډوالو د بیا مېشتېدلو له پاره باید لازمې جغرافیایي ساحې داسې انتخاب شي چې نه یوازې د کډوالو راتګ پر ځایي ولسونو و نه غمېږي بلکې برعکس د کډوالو راتګ د هغو سیمو او ولایتونو له پاره د پرمختګ او ټولنیزې-اقتصادي پیاوړتیا یو مهم محرک ځواک شي.

د بیا مېشتېدنې له پاره به په لومړي نظر کې د پینځه زره کورونو ښارګوټي یو مناسب ظرف وي.

د یو نیم او دوو ملیونو کډوالو د بیا مېشتولو له پاره د شاوخوا درې سوو زرو استوګنځایونو اړتیا لیدل کېږي چې په شاوخوا شپېتو، پینځه زره کوریزو واحدونو (ښارګوټیو) کې تنظیمېدلای شي.

دا ښارګوټي باید د یو معقول، تخنیکي لحاظه دقیقاً سنجول شوي ښاري پلان له مخې داسې جوړ شي چې له هماغه پیله په کې په ښو شرایطو کې عادي ژوند ممکن وي، د ښار پراختیا په کې په نظر کې نیول شوې وي او د هېواد په لوی اقتصاد کې خپل ځای و موندلای شي. د دې ښارګوټیو اساسي ځانګړتیاوې داسې اټکل کېدای شي:

  • پینځه زره کورونه: دا کورونه باید د یو متوسط فامیل د اوسېدو له پاره مناسب وي خو د دولتي ځمکو بې رویې بندولو ته به زمینه نه برابروي. په یو سل او پنځوسو مربع مترو کې د څلورو خونو، پخلنځای او تشناب تر څنګه یو کوچنی انګړ به مناسبه طرح وي. ټول کورونه به د یوې نقشې له مخې، یو ځای جوړېږي.
  • هر ښارګوتی به د یو نیم مېګاواټ په ظرفیت د لمریزې برېښنا د تولید امکانات ولري.
  • د ښارګوټي د کانالیزاسیون، برېښنا او اوبو رسولو شبکې او سهولتونه به له هماغه پیله په نظر کې نیول شوې وي.
  • د کوڅې په کچه د کوچنیو هټیو، د مشخص شمېر کورونو د بلاک په کچه د محل تجارتي مرکز، درملتون، مسجد، ښونځي لازم تسهیلات او د ښارګوټي په سطح اداري مرکز (ښاروالي، امنیت، عامه خدمتونه)، لېسې، عیدګاه، عمومي مارکېټ او… د اساسي اړتیاوو په لړ کې راځي.

دوکانونه او مارکېټونه به د لومړیتوب د حق پر بنسټ د ښارګوټي اوسېدونو، د شاوخوا ولسوالیو او اړوند ولایت پر پانګوالو د دولت له خوا پلورل کېږي. همدا راز به د ښاګوټیو اړوند کرنیز جوړښتونه هم د ښارګوټیو اوسېدونکو ته د پیسو په مقابل کې وېشل کېږي. له دې درکه لاسته راغلي وجوه به د ښارګوټي د عامه تاسیساتو د تمویل له پاره کارول کېږي.

  • ښارګوټي ته څېرمه د پینځه سوو شاوخوا د خوراکي موادو د تولید فارمونه

د نفوسو تراکم ته په کتو د نیمروز (۴)، فراه (۹)، هلمند (۱۵)، غور (۱۷)، بدخشان (۲۰)، کندهار (۲۰)، پکتیکا (۲۱)، بادغیس (۲۲)، هرات (۳۱) هغه ولایتونه دي چې د ښارګوټو د جوړولو له پاره به مناسب وي. البته د بدخشان غرنۍ جغرافیه به د ډېرو مهاجرو د هرکلي له پاره مساعده نه وي. د غور ولایت، کېدای شي د ډېرې تکیې وړ وي، ځکه چې د نوو ښارګوټو جوړېدل به په هغه ولایت کې د اتصالاتي زېربناوو له پراخېدو سره مرسته وکړي او د هېواد دغه مهم ولایت به له جغرافیایي-مواصلاتي بندښت څخه راوباسي.

په دغو ولایتونو کې د ښارګوتو ځای پر ځای کول به ځمکو ته د لاسرسي له اړخه کمې ستونزې جوړې کړي او ولایت ته د نوو، ښاري اوسېدونک په راتلو به په کې د متوازنې پراختیا له پاره لا ډېر سهولتونه رامنځ ته شي. همدا راز د هېواد له بېلابېلو جغرافیو او قومونو په یو ځای کولو د ملي یووالي له پروسې سره هم مرسته کېږي.

۲- د ملکیت اصول

د ښارګوټو د جوړولو مهالوېش ته په کتو به په ګاونډیو هېوادونو کې مېشت کډوال د بېرته راستنېدلو په ملي پروګرام کې تنظیمېږي. د بیا مېشتېدلو له پاره به طرح داسې جوړېږي چې هم په کې د امکان تر حده د کډوالو غوښتنې په نظر کې ونیول شي، هم په نوو جوړو شویو ښارګوټو کې دیموګرافیک انډولونه او د ټولنیز پیوستون اصول مراعات شي.

د ښارګوټو د جوړولو په چارو کې د استخدام لومړيتوب به هغه کډوالو ته ورکول کېږي چې په همدغو ښارګوټو کې مېشتېدونکي دي، په دویم قدم کې به د اړوندو ولسوالیو اوسېدونکي او په دریم قدم که به د شاوخوا ولسوالیو اوسېدونکي په دې ښارونو کې په کار ګومارل کېږي.

کورونه به مېشتېدونکو کډوالو ته په ښارګوټي کې د پرله پسې پینځو کالو اوسېدلو د ژمنې پر اساس وړیا ورکول کېږي. په دې پینځو کالو کې به کور د دولت ملکیت وي، څوک به یې د پېر او پلور او په کرایه ورکولو حق نه لري.

له ښارګوټیو سره تړلې کرنیزې ځمکې به په ښارګوټیو کې پر مېشتېدونکو کورنیو په ټيټه بیه، په اقساطو پلورل کېږي. د دغو ځمکو د پېر او پلور له پاره به خاص شرایط وضع کېږي چې د ځمکو د مافیاوو د فعالیت مخه ونیول شي.

پورته یاد شوی چوکاټ به دا شونې کړي چې د ښارګوټیو له جوړېدو سره سم به د ښارګوټیو د اقتصادي ژوند بنسټونه هم رغول شوي وي.

۳- زماني چوکاټ

د ټولو کډوالو د بېرته راستنېدو له پاره درې کاله وخت په نظر کې نیول کېږي. د بیا مېشتېدنې پروسه به په لاندې پړاوونو کې تنظیمېږي:

  • د کوربه هېوادونو او نړۍوالې ټولنې په مرسته د راستنېدونکو کډوالو عمومي سروې.

د دې سروې په ترڅ کې به دا هم جوتېږي چې څومره وګړي کومو ولایتونو ته استول کېږي.

  • د سروې په نتیجه کې، د تمویل سرچینو ته په کتو د ښارګوټیو د جوړولو پلان
  • په تدریج سره د ښارګوټیو جوړول او د اړوندو کډوالو انتقال
  • د یو کال له پاره د نوو راستنو شوو کډوالو د مجدد اسکان له پاره د مرستو پروګرام

د پروګرام له پیله، که شپږ میاشتې د سروې او د ښارګوتو د طرحې او ډیزاین له پاره ځانګړې شي او په اوسط ډول د هر ښارګوټي د جوړولو له پاره شپږمیاشتې وخت په نظر کې ونیول شي نو د کډوالو لومړۍ جوپه به د پروګرام تر پیل یو کال وروسته وطن ته راشي.

په دغه یو کال کې به د ناراجستر شوو کډوالو او د هغو کډوالو د بیا راستنېدلو کار پر مخ وړل کېږي چې په داوطلبانه ډول خپلو اصلي مېشت ځایونو ته ورګرزي.

د لومړیو ښارګوټو له اماده کېدو سره سم به د دوو کلونو په اوږدو کې هره میاشت شاوخوا سل زره کډوال بېرته راستنېږي.

۴- تنظیم

د کډوالو د بېرته راستنېدو او بیا مېشتېدو د پروسې د بریالۍ اجرا له پاره د یو خاص مدیریتي چوکاټ جوړول حتمي دي.

د کډوالو د راستنېدو پروسه باید د یوې واکمنې او ځواکنې مرجع له خوا رهبري شي. دا مرجع، کېدای شي چې یا د ملي امنیت شورا یو معاونیت وي او یا هم یو خاص کمیسیون وي چې مشري یې په خپله ولسمشر یا د ولسمشر په نامه د کډوالو په چارو کې د ولسمشر خاص نماینده کوي او د مهاجرینو، ښارجوړولو، کورنیو چارو، مالیې وزارتونه او د سیمه ییزو ارګانونو خپلواکه اداره به یې د وزیرانو یا د معینانو په سطح غړیتوب لري. ټولې ادارې به د کډوالو د چارو په ارتباط دې کمیسیون ته ځواب ورکوي. واکمنه مرجع به په خپله، په هره میاشت کې یو وار، د پارلمان د دواړو خونو د اداري هيأتونو ګډ مجلس ته ګزارش ورکوي.

لیکوال: نجیب منلی

مشاهده ادامه مطلب

ماکیاوللی، هابز، آدام اسمیت: آیا مقصر اصلی این سه نفرند؟

تصویرساز: درک برنی. برگرفته از نقاشی نیکولا آندره مونسو در سال ۱۷۸۵.

 

جان گری، نیواستیتسمن — آن‌طور که دیوید ووتن می‌گوید، ما در جهانی زندگی می‌کنیم که با انقلابی فکری ایجاد شده است که سه متفکر در قرن‌های شانزدهم تا هجدهم آن را آغاز کردند. «عنوان کتابم قدرت، لذت، سود است، و این ترتیب از آن روست که مفهوم قدرت را در قرن شانزدهم برای نخستین بار ماکیاوللی پردازش کرد؛ مفاهیم لذت و شادکامی را در قرن هفدهم هابز مورد تجدیدنظری اساسی قرار داد؛ و طرز کار سود در اقتصاد را در قرن هجدهم نخستین بار آدام اسمیت نظریه‌مند کرد». پیش از این متفکران، زندگی بر ایدۀ یک خیر اعلی -هدفی فراگیر برای زندگی انسان- استوار بود. این خیر اعلی از نظر مسیحیت همان رستگاری بود، و از نظر فلسفۀ یونانی‌رومی وضعیتی بود که در آن شادکامی و فضیلت به وحدت برسند. در هر دو، وقتی این خوبیِ برین فراچنگ می‌آمد، زندگی انسان به کمال می‌رسید.

اما نزد کسانی که در جهانی زندگی می‌کنند که به‌دست ماکیاوللی و هابز و اسمیت ساخته شده است، خبری از خیر اعلی نیست. اینان، به‌جای رستگاری یا فضیلت، خواهان قدرت، لذت و سود هستند و این‌ها را بی‌اندازه و بی‌حدوحصر می‌خواهند. دلیلش این است که این‌ها چیزهای نادری هستند و به‌شدت ناپایدارند، رقبای زیادی در حسرت آن‌ها هستند و وابسته‌اند به بخت و اقبال؛ سخت به دست می‌آیند و ساده از دست می‌روند. دلیل ژرف‌ترش این است که از نظر این متفکران شکوفایی و کمال انسان را نمی‌توان به دست آورد، بلکه تنها باید به‌دنبالش بود. میل آدمی سیری‌ناپذیر است و ارضای امیال وضعیتی صرفاً خیالی است. هابز لُبّ این نگاه غم‌افزا را چنین بیان کرده است: «چنان‌که در وهلۀ نخست تمایل عام نوع بشر را این می‌دانم: میلی ابدی و توقف‌ناپذیر به قدرت از پی قدرت، میلی که تنها با مرگ فرو می‌نشیند». چنان‌که ووتن متذکر می‌شود، میک جَگِر و کیث ریچاردز نیز در آهنگ «راضی نمی‌شوم»۱ دیدگاه مشابهی را دربارۀ وضعیت انسان بیان می‌کنند. جدا از اینکه این خوانندگان گروه رولینگ استونز خودشان به این آگاه بوده‌اند یا نبوده‌اند، به‌هرحال ترانۀ آن‌ها جهان‌بینی حاکم بر دوران مدرن را به نمایش می‌گذارد.

ووتن یک تاریخ‌نگار اندیشۀ بسیار مبتکر است که در باب ظهور علم مدرن مطالب

در دوران جدید، رفتن به‌دنبال خوبی معنای خود را از دست داد. آنگاه تنها چیزی که باقی ماند حساب‌وکتاب منفعت‌گرایانۀ سود و زیان بود

روشنگری نوشته است. کتاب او با عنوان اختراع علم: تاریخی جدید از انقلاب علمی۲ (۲۰۱۵) نشان می‌دهد جهانی که با انباشت سریع دانش شکل گرفته با جهان‌های قدیمی‌تر و پیشامدرن که در آن‌ها تصور می‌شد همۀ چیزهای واقعاً مهم تا آن زمان شناخته شده است به‌صورت بنیادین تفاوت دارد. از نظر ووتن، ظهور علمْ یک کوچِ پارادایمی۳ در نگاه ما به جهان بود، حتی بسیار گسترده‌تر از آن چیزی که تامس کوهن در ساختار انقلاب‌های علمی۴ (۱۹۶۲) درباره‌شان بحث می‌کند. بحث کوهن این بود که وقتی دانش جدیدی در دسترس قرار می‌گیرد، نظریه‌های علمی فقط به‌صورت صعودی رشد نمی‌کنند، بلکه ابتدا میل به حفظ و گسترش خود دارند، اما ناگهان در تحولی انقلابی برانداخته می‌شوند و پارادایمی جدید جای آن‌ها را می‌گیرد.

از نظر ووتن، ظهور علم بزرگ‌ترین کوچ پارادایمی بوده است، انقلابی شناختی که طرز فکر انسان‌ها دربارۀ جهان را به‌طور کامل و برگشت‌ناپذیری تغییر داد. بین قرن‌های شانزدهم تا هجدهم، نوشته‌های ماکیاوللی و هابز و اسمیت منجر به استقرار «پارادایم روشنگری» شد، یک نظام اعتقادی دربارۀ انسان‌ها به‌عنوان آفریدگانی خودخواه، که تاآنجاکه با یکدیگر احساس همدلی کنند و بفهمند که رفاهشان وابسته به هم است، اجتماعی هستند، اما ذاتاً تعقیب امیال خودشان آنان را هدایت می‌کند.

در این نظام، تنها هدف عقلانی جامعه ارضای بیشینۀ خواسته‌هاست، و تنها راه دست‌یافتن به این مهم یک جامعۀ بازرگانی است، مبتنی بر نوعی اقتصاد بازار، مالکیت خصوصی و دولت محدود. در این دیدگاه، خوب‌بودن صرفاً مجموعه‌ای از راهبردهاست برای تعقیب هر آنچه انسان‌ها بیشترین میل را به آن دارند. بحث‌های اخلاقی از آن جنسی که ارسطو و آکوئیناس می‌کردند متکی بر این باور بود که برای زندگی‌کردن یک طریقۀ واقعاً درست وجود دارد. اما وقتی این باور کنار گذاشته شد، رفتن به‌دنبال خوبی معنای خود را از دست داد. آنگاه تنها چیزی که باقی ماند حساب‌وکتاب منفعت‌گرایانۀ سود و زیان بود.

ووتن این کوچ مفهومی را که منجر به زایش زندگی امروزی ما شده است در کتابی توضیح داده که از حیث دامنه بلندپروازانه و خیره‌کننده است. تقریباً یک‌سوم از ۴۰۰ صفحۀ قدرت، لذت، سود را یادداشت‌های علمی و ضمایم آن تشکیل می‌دهد. بااین‌حال، روایتِ مکتوبِ سرزندۀ ووتن هرگز جنب‌وجوش خود را از دست نمی‌دهد. کمتر کتاب دانشگاهی‌ای را می‌توان سراغ گرفت که چنین داستان هیجان‌انگیزی از نحوۀ تغییر جهان به دستِ ایده‌ها ارائه کرده باشد. ولی این داستانی است که بخش بزرگی از آن حذف شده است، و این دیدگاهِ «پارادایم روشنگری» که ووتن ارائه می‌کند هم ناکامل است و هم زمان‌پریش. او نمی‌گوید متفکران روشنگری مجموعه‌ای همگن از ایده‌ها را ترویج می‌کردند. او می‌نویسد: «’روشنگری‘

بارها و بارها نیزه‌هایی بر اندام‌های روشنگری وارد شد. اما، همچون خون‌آشام، به زندگی بازگشته است

کلمه‌ای مسئله‌ساز است، چون ساده و مفید است که از روشنگری‌های متعدد سخن بگوییم». تفکر روشنگری پر از «منازعات تلخ» بود، پر از افراطیون و محافظه‌کارانی که دیدگاه‌هایی ناهمسو در باب حدود جامعه‌پذیری انسان داشتند. اما، به‌رغم همۀ این هشدارهای احتیاطی، پارادایم روشنگری ووتن به‌طرزی غیرمعمول تنگ و محدود است:

وقتی، در پایان قرن بیستم، فروپاشی کمونیسم ظاهراً منادی یک نظم جهانی جدید شده بود، این نظم جدید بنا بود بر اصول روشنگری استوار شود: بازارهای آزاد، آزادی بیان، جدایی دین از دولت. وقتی از ارزش‌های غربی حرف می‌زنیم، ارزش‌هایی که در ذهن داریم ارزش‌های پدران بنیان‌گذار آمریکاست، که می‌شود همان ارزش‌های روشنگری. وقتی خوبی‌های جامعه‌هایمان را وصف می‌کنیم و وقتی ناکامی‌های آن‌ها را نقد می‌کنیم، استدلال‌هایی را بسیج می‌کنیم که در درون پارادایم روشنگری بالیده‌اند … در غرب، ارزش‌های روشنگری، بازارهای آزاد و آزادگی سیاسی در هم تنیده و به هم وابسته هستند.

ووتن در اینجا نه‌تنها روشنگری را صرفاً در چارچوب استیلای آمریکا تعریف می‌کند -استیلایی که اینک به‌وضوح به تاریخ پیوسته است- بلکه، با تمرکز بر زیرمجموعه‌ای کوچک از ایده‌های لیبرالی، سایر ایده‌ها و جنبش‌هایی را نیز طرد می‌کند که در هر نگاه جامع‌تر و وسیع‌تری به روشنگری بخشی از آن دوره به حساب می‌آیند. بخش بزرگی از اندیشۀ مارکس نقدی بود بر آنچه ووتن آن را پارادایم روشنگری تعریف می‌کند. لیکن نقد مارکس بر اندیشۀ روشنگری خودش در درون روشنگری بود، و جنبش‌هایی که از او الهام گرفتند همواره خود را ادامه‌دهندۀ پروژۀ روشنگری می‌دانستند.

وقتی کمونیست‌ها در روسیه و چین تلاش کردند کشورهای خود را از روی الگویی جدید از نو بسازند، باور داشتند که دارند تمدن‌هایی عقب‌افتاده و ازپادرآمده را با تمدنی تعویض می‌کنند که مبتنی بر ایده‌های روشنگرانۀ پیشرفت و عقلانیت است. این در حالی است که می‌بینیم ووتن تنها یک بار از مارکس یاد می‌کند و از روسیه هیچ حرفی نمی‌زند. از چین تنها در بحث قیمت فلزات گران‌بها در قرن هجدهم نامی به میان می‌آید. مارکسیسم در انتهای کتاب به چشم می‌خورد، اما صرفاً به‌عنوان یک قلم از فهرستی بلند از جنبش‌هایی به‌شدت بی‌ربط -«احیاگران دینی، ایدئالیسم، سوسیالیسم و مارکسیسم، داروینیسم اجتماعی، ظهور فلسفه‌های اخلاقی مبتنی بر دیگری‌خواهی، و در قرن بیستم فرویدگرایی و پسامدرنیسم»- که ووتن همۀ آن‌ها را «حملاتی به چارچوب روشنگری» توصیف می‌کند.

در حقیقت اکثر این جنبش‌ها مصادیقی از اندیشۀ روشنگری بودند، نه این که رد

فقط ده دقیقه استفاده از عقل ابزاری نشان می‌دهد که تأثیر تغییر رژیم در بهترین حالت پیش‌بینی‌ناپذیر است و به احتمال زیاد آشوبی فاجعه‌بار پدید خواهد آورد

و طرد آن باشند. داروینیست‌های اجتماعی باور داشتند که دارند علمی روشنگرانه دربارۀ ماهیت انسان ایجاد می‌کنند که مبتنی بر فیزیولوژی است. آگوست کنت، پوزیتیویست بسیار تأثیرگذار قرن نوزدهمی، کسی که کلمۀ «دیگری‌خواهی» را برای تعریف اخلاق سکولار خویش ابداع کرد، کار خود را در امتداد سنت دایرةالمعارفی‌های فرانسوی قرن هجدهم می‌دانست. فروید در پایان عمر خویش پای می‌فشرد که در مطالعۀ ذهن انسان از عقلانیت علمی استفاده کرده است. حتی سرچشمۀ پسامدرن‌های قرن بیستمی و بیست‌ویکمی نیز نیچه است که یک عمر ستایشگر ولتر بود، و ولتر خودش را نقطۀ انتهاییِ روشنگری قرار می‌داد، نه خارج از آن. هیچ یک از این جریان‌ها را نمی‌توان به‌نحوی معقول صرفاً حمله‌کننده به روشنگری توصیف کرد.

اندیشۀ روشنگری در اشکال متعددی ادامه یافته است که پارادایم تنگ و محدود ووتن این اشکال را از خود طرد می‌کند. درعین‌حال، جنبش‌های قدرتمندی ظهور کرده‌اند که تنوعی از پروژه‌های ضد‌‌روشنگری را ترویج می‌کنند، و ووتن به آن‌ها نیز توجهی نمی‌کند:

روشنگری در برابر همۀ تلاش‌هایی که به قصد از میان بردن آن صورت گرفته مقاومت کرده است. بارها و بارها جنبل و جادوهایی که برای شکست‌دادن آن به کار افتادند برچیده شدند؛ بارها و بارها نیزه‌هایی بر اندام‌های آن وارد کردند. بااین‌حال، همچون خون‌آشام، به زندگی بازگشته است. وقتی در ابتدای قرن بیستم ماکس وبر دفع طلسم جهان را توصیف می‌کرد و می‌گفت ما در درون قفس آهنین عقلانیت ابزاری گرفتاریم، درواقع داشت ارزش‌های روشنگری را توصیف می‌کرد… وبر درست می‌گفت -فارغ از اینکه چقدر برای نجاتمان تلاش کنیم، همواره درون قفس خواهیم ماند.

ووتن نیز مانند وبر در عقلانیت زندگی مدرن اغراق می‌کند. درست است، رژیم‌های مروجِ ایدئولوژی‌های ضد‌‌روشنگری تاکنون شکست خورده‌اند. رژیم نازی، که متکی بر ایده‌های ضد‌‌روشنگریِ خون و خاک بود و همچنین زیست‌شناسیِ نژادپرستانۀ به‌ارث‌رسیده از برخی متفکران روشنگری را مطرح می‌کرد، به‌عنوان یک اقتصاد جنگی به‌اندازۀ بریتانیای دموکراتیک کارآمد نبود. داعش نتوانست دولتی مستقر ایجاد کند، چون غرب بر آن برتری تسلیحاتی داشت. اما این نیز درست است که دولت‌های غربی عمیقاً متأثر از طرزفکرهایی هستند که عقل ابزاری را رد می‌کنند.

اگر جهان ما صرفاً با آن جنس از عقلانیتی اداره می‌شد که ماکیاوللی و هابز مروج آن بودند، برخی خطاها و حماقت‌های دوره‌های اخیر احتمالاً واقع نمی‌شدند. آیا کسی که از تحلیل هزینه‌‌فایده استفاده می‌کند، ممکن است آن حملۀ ویرانگر به عراق را حتی در خیالاتش تجسم کند؟ فقط ده دقیقه استفاده از عقل ابزاری نشان می‌داد که تأثیر تغییر رژیم در بهترین حالت پیش‌بینی‌ناپذیر است و به احتمال زیاد آشوبی فاجعه‌بار پدید خواهد آورد. ماجراجویی عراق و اجرای دوباره و حتی فاجعه‌بارتر آن در لیبی،

رشد دانش علمی موجب نمی‌شود انسان‌ها عقلانی‌تر شوند. صرفاً به برخی از آن‌ها قدرت بیشتری می‌دهد تا آنچه می‌خواهند را انجام دهند

بیشتر از آنکه جعل سیاست زور باشد، ملهم از روندهایی در اندیشۀ روشنگری بوده که ووتن آن‌ها را مغفول نهاده است: مشخصاً تأثیرگذاریِ مداوم ایده‌های برآمده از دیانت غربی.

یک جزء سازندۀ مهمِ ترکیب فکری‌ای که این «جنگ‌های اختیاری» از آن برخاسته‌اند ایدئولوژی ترویج دموکراسی است: این باور که انسان‌ها در همه‌جا رؤیای رهایی از جباریت را در سر می‌پرورند. این ایمان سکولار، که ریشه در متفکران مرکزی روشنگری دارد، یعنی کسانی چون جان لاک و ایمانوئل کانت -که اندیشۀ سیاسی‌شان با انجیل‌باوریِ جهان‌شمول‌گرایانه شکل گرفته بود- دست‌کم همان‌قدر در سیاست مدرن تأثیرگذار بوده که تحلیل هزینه‌‌فایدۀ منفعت‌گرایانه.

آدام اسمیت، سومین متفکرِ انقلابیِ مورد نظر ووتن، نیز متکی بر ایده‌های یکتاپرستانه بود. استدلال او برای مبادلۀ آزاد مبتنی بر باوری مسیحی به مشیت الهی بود که مطابق آن مردمانی با مهارت‌های متفاوت در گوشه‌های متفاوت جهان جای داده شده‌اند تا بتوانند با هم به‌صورت سازنده مبادله کنند. به همین شکل، روشنگری پدران بنیان‌گذار آمریکا نیز متکی بر مفروضات خداباورانه دربارۀ حقوق انسان بود که بر وظایف انسان نسبت‌به خدا استوار شده بودند. وقتی لیبرال‌های قرن بیست‌ویکمی پارسامنشانه ارزش‌های روشنگری را تصدیق می‌کنند، ندانسته همین میراث خداباورانه را به دلسوخته می‌آورند.

سایر اقسام اندیشه با ظهور روشنگری به‌کلی ناپدید نشد، بلکه فقط دگردیسی یافتند. اینجا روشنگری شبیه به علم مدرن است. ووتن از این ایده بهره می‌برد که ظهور علم یک انقلاب شناختی بود و الگویی برای کوچی که او ادعا می‌کند در اخلاقیات و سیاست نیز رخ داد، و بدون شک علم جهان را عمیقاً تغییر داد.

زندگی‌های ما روزانه با مشتقات تکنولوژیکِ حاصل از پیشرفت شتابندۀ دانش علمی تغییر می‌کند. اما این به معنای پایان‌یافتن اسطوره‌سازی یا جادو‌باوری نیست. کاملاً برعکس: علم خودش به ماشینی برای اسطوره و جادو تبدیل شده است. این باور که علم می‌تواند شرور کهن را بربیندازد خودش به‌وضوح یک‌جور جادوباوری است، و بااین‌حال به‌طور گسترده موردقبول است. چقدر گفته‌ایم که علم می‌تواند قحطی را ریشه‌کن کند؟ شکی نیست که با تکنولوژی‌های جدید ممکن است کمبود مواد غذایی به تاریخ بپیوندد، اما علم نمی‌تواند از قحطی‌های فاجعه‌بار مثلاً از آن جنسی که در حال حاضر یمن را در بر گرفته جلوگیری کند. علت این نوع قحطی‌ها کمبود مادی نیست، بلکه رفتار انسانی است. اگر میلیون‌ها نفر در این کشور بلازده از فرط گرسنگی به سرحد مرگ رسیده‌اند، علتش یک جنگ بی‌محاباست. رشد دانش علمی موجب نمی‌شود انسان‌ها عقلانی‌تر شوند. صرفاً به برخی از آن‌ها قدرت بیشتری می‌دهد تا آنچه می‌خواهند را انجام دهند. علم، به‌جای ازمیان‌بردن

کمبودِ منابع پایان نمی‌یابد و تکنولوژی‌های جدیدِ صرفه‌جویی در نیروی کار به سلاحی در منازعات آتی قدرت تبدیل می‌شوند

رفتار غیرعقلانی، مقیاس و پیامدهای جرم و حماقت انسانی را بالا برده است.

این انقلابی که ووتن معتقد است با ظهور علم رخ داده هرگز وجود نداشته است، و این کوچ پارادایمی‌ای که او خیال می‌کند با روشنگری اتفاق افتاده هرگز در کار نبوده است. قفس آهنین وبر -پیروزی برگشت‌ناپذیر عقل ابزاری- یک سراب بود. در ابتدای دوران مدرن تغییرات مفهومی زیادی رخ داد، اما با آن کوچ تمام‌وکمالی که ووتن مفروض می‌گیرد خیلی فاصله داشت. به‌علاوه، سلطۀ کنونی روشنگریِ موردنظر ووتن -که او بیش‌ازحد در آن اغراق می‌کند- برگشت‌ناپذیر نیست. این یکی از ویژگی‌های نظریۀ کوهن است که پارادایم‌ها به‌طور مرتب برانداخته می‌شوند. آیا نمی‌شود که پارادایم روشنگری هم چنین سرنوشتی پیدا کند؟ ووتن به این پرسش بسیار کم پرداخته است:

این ویژگی ممکن است بسیار متفاوت باشد. شاید یک روز ربات‌ها همۀ کارهای سخت را انجام دهند، شاید انرژی از منابعی تأمین شود که به‌نحو مؤثری کم‌هزینه باشد، و شاید بیماری و درد با دستکاری‌های ژنتیکی به تاریخ بپیوندند. در آن جهان، پارادایم روشنگری، که با علم به کمبود پدید آمده، با درک اینکه لذت و شادکامی به‌سختی تأمین می‌شود، شاید بی‌ربط به نظر برسد.

اینجا ظاهراً ووتن بالأخره رضایت می‌دهد که ممکن است بتوانیم از قفس آهنین فرار کنیم. پیشرفت‌های تکنولوژیک می‌توانند کلیدی در اختیار ما بگذارند. چنین چشم‌اندازی بعید است. محتمل‌تر این است که کمبود پایان نمی‌یابد و تکنولوژی‌های جدیدِ صرفه‌جویی در نیروی کار به سلاحی در منازعات آتی قدرت تبدیل می‌شوند. چنان‌که در گذشته علم به‌عنوان ابزاری در کشمکش‌های انسانی به کار می‌رفت. اگر بنا باشد روشنگری موردنظر ووتن در یک کوچ پارادایمیِ دیگر کنار زده شود، علتش پیشرفت در تکنولوژی نخواهد بود، بلکه الزامات سیاسی چنین خواهند کرد. روشنگری لیبرال وقتی کنار زده می‌شود که دیگر به‌قدر کافی به مردم چیزی را که می‌خواهند ندهد.


اطلاعات کتاب‌شناختی:

Wootton, David. Power, Pleasure, and Profit: Insatiable Appetites from Machiavelli to Madison. Harvard University Press, 2018


پی‌نوشت‌ها:
• این مطلب را جان گری نوشته است و در تاریخ ۷ نوامبر ۲۰۱۷ با عنوان «Enlightenment without end» در وب‌سایت نیواستیتسمن منتشر شده است. وب‌سایت ترجمان آن را در تاریخ ۲۰ آذر ۱۳۹۷ با عنوان «ماکیاوللی، هابز، آدام اسمیت: آیا مقصر اصلی این سه نفرند؟» و ترجمۀ محمدابراهیم باسط منتشر کرده است.
•• جان گری (John Gray) استاد بازنشستۀ علوم سیاسی از مدرسۀ اقتصادی لندن است. گری از برجسته‌ترین مرورنویسان جهان در زمینۀ سیاست و جامعه است. فجر کاذب: توهمات سرمایه‌داری جهانی (False Dawn: the Delusions of Global Capitalism) از جمله کتاب‌های اوست.

[۱] I Can’t Get No Satisfaction
[۲] The Invention of Science: A New History of the Scientific Revolution
[۳] paradigm shift
[۴] The Structure of Scientific Revolutions

مشاهده ادامه مطلب

اگر مبارزه طبقاتی را ن�همیم، هیچ‌چیز ن�همیده‌ایم

کن لوچ کارگردان انگلیسی یکی از تحسین‌برانگیزترین صدا‌های سینمای زمانه ماست. آثار لوچ اغلب مضمون اجتماعی و سیاسی دارند. مجموعه آثار او درباره جنگ داخلی اسپانیا («زمین و آزادی»)، اعتصاب کارگران لس‌آنجلس («نان و گل‌های سرخ»)، اشغال عراق («مسیر ایرلندی»)، جنگ استقلال ایرلند («بادی که بر مرغزار می‌وزد»)، و جنبه‌های قهرآمیز دولت ر�اه («من، دنیل بلیک») است. امروزه «شورش پوپولیستی» مجادله‌های زیادی درباره نقش نابرابری‌های اقتصادی و محرومیت اجتماعی به راه انداخته، ولی کن لوچ همواره یکی از بزرگ‌ترین راویان آگاهی طبقه کارگر و دگرگونی‌های آن در دوران نولیبرالیسم بوده است.
لوچ در این گ�تگو با لورنزو مارسیلی، نویسنده و �عال سیاسی ایتالیایی، به نقش هنر در برهه‌های دگرگونی سیاسی، تکامل طبقه کارگر، معنای کنونی مبارزه طبقاتی، و ناتوانی چپ در ایجاد تغییرات رادیکال می‌پردازد. گ�تگو در حین �یلم‌برداری مستند در حال ساخت «دموس» ضبط شده که در آن لورنزو مارسیلی در سرتاسر اروپا س�ر می‌کند تا ده سال بعد از بحران مالی به مسئله همبستگی میان ملت‌ها بپردازد.

بحث درباره نقش هنر در تحولات سیاسی تاریخی طولانی دارد. امروز ما به وضوح در حال تجربه برهه‌ای از دگرگونی‌های بزرگ ژئوپلیتیکی و سردرگمی جهانی هستیم. نظر شما درباره نقشی که خلاقیت می‌تواند در این زمینه ای�ا کند چیست؟

در Ú©Ù„ Ù�کر می‌کنم در هنر شما Ù�قط متعهدید به Ú¯Ù�تن حقیقت. هر جمله‌ای Ú©Ù‡ با «هنر باید…» شروع می‌شود اشتباه است، چون متکی است بر تخیل یا ادراک اÙ�رادی Ú©Ù‡ نقش‌های متÙ�اوتی را Ú©Ù‡ هنر می‌تواند بازی کند می‌نویسند یا نقاشی می‌کنند یا توصیÙ� می‌کنند. باید بر اصول اساسی روش‌هایی تأکید کنیم Ú©Ù‡ به موجب آن‌ها مردم بتوانند در کنار یکدیگر زندگی کنند. نقش نویسنده‌ها، روشنÙ�کران Ùˆ هنرمندان نگریستن به این اصول مرکزی است. این دید بلندمدت به تاریخ Ùˆ مبارزه است. ممکن است مجبور به یک عقب‌نشینی تاکتیکی شوید، ولی مهم است بدانید این یک عقب‌نشینی از اصول اساسی است Ú©Ù‡ باید حواسمان به آن‌ها باشد. اÙ�رادی Ú©Ù‡ درگیر تاکتیک‌های هرروزه نباشند قادرند این اصول را در نظر داشته باشند.

اقتصاد و سیاست در پیوندند با موقعیتی که مردم در آن زندگی‌شان را می‌گذرانند، ولی جزئیات این زندگی‌ها بسیار انسانی است، اغلب خیلی بامزه یا خیلی غمگین و عموما سرشار از تناقض و پیچیدگی است.

در کار شما، عنصر انسانی صر�ا تصویری از یک نظریه نیست، بلکه در عمل تجسم می‌یابد و سیاسی می‌شود. آیا موا�قید که هنر قدرت نشان‌دادن این موضوع را دارد که، در نهایت، انسان‌ها پشت �رایند‌های عظیم اقتصادی و سیاسی‌اند؟

کاملا. سیاست در میان مردم حیات دارد، ایده‌ها در میان مردم حیات دارند، این‌ها در مبارزات ملموسی که مردم داشته‌اند حیات دارند. در ضمن انتخاب‌های پیش‌ روی ما را تعیین می‌کند، و این انتخاب‌ها به نوبه خود تعیین می‌کند ما چه نوع انسان‌هایی بشویم. روابط متقابل خانواده‌ها برداشتی انتزاعی از مادر، پسر، پدر و دختر نیستند، بلکه با اوضاع اقتصادی نسبت دارند، با کاری که آن‌ها انجام می‌دهند، با زمانی که می‌توانند در کنار هم بگذرانند. اقتصاد و سیاست در پیوندند با موقعیتی که مردم در آن زندگی‌شان را می‌گذرانند، ولی جزئیات این زندگی‌ها بسیار انسانی است، اغلب خیلی بامزه یا خیلی غمگین و عموما سرشار از تناقض و پیچیدگی است. برای من و نویسندگانی که با آن‌ها کار کرده‌ام، ارتباط بین طنز شخصی زندگی روزمره و شرایط اقتصادی خاصی که این زندگی در آن جریان دارد همیشه خیلی مهم بوده؛ بنابراین رابطه‌ای دیالکتیکی وجود دارد بین اینکه چگونه تحولات اقتصادی ر�تار‌های انسان را دگرگون می‌کنند و چگونه ر�تار انسان، به‌خصوص از طریق کنش جمعی، روابط اقتصادی را دگرگون می‌کند.

یک کارگر را در نظر بگیرید. خانواده او به هر ترتیبی شده با شرایط کنار می‌آیند و زندگی می‌کنند، ولی به صورت �ردی توانایی استقامت ندارند، چون قدرتی ندارند. آن‌ها صر�ا مخلوق این وضعیت هستند. من واقعا �کر می‌کنم که حس توانایی جمعی بسیار مهم است. از این‌جا به‌بعد می‌رسیم به قسمت دشوار ماجرا. راحت نمی‌شود داستانی تعری� کرد که توانایی جمعی به‌یکباره به صحنه بیاید. از آن‌طر� هم احمقانه است که هر �یلمی با مشتی گره‌کرده و �راخوانی به مبارزه پایان یابد. این یک دوراهی همیشگی است: چطور می‌توان داستان یک خانواده کارگر را تعری� کرد که اوضاع اقتصادی و سیاسی آن را به طرزی غم‌انگیز نابود کرده، و درعین‌حال مخاطبان را ناامید به حال خودشان وانگذاشت؟

چیزی که مرا امیدوار می‌کند، حتی در �یلم غم‌انگیزی مثل «من، دنیل بلیک» این است که ما دم‌و‌دستگاه زور دولتی را می‌بینیم، ولی در ضمن رگه‌هایی از همبستگی میان انسان‌ها را هم می‌بینیم: �قرا به همدیگر کمک می‌کنند، و وقتی دنیل بلیک یک گرا�یتی تند و گزنده بر دیوار مرکز کاریابی می‌نویسد، مردم می‌ایستند و ک� می‌زنند. این حاکی از این است که ما هنوز کاملا به انسان اقتصادی (homo economicus) تبدیل نشده‌ایم؛ و در مقابل کالایی‌شدن همه شئون زندگی همچنان مقاومت وجود دارد.

بله، این چیزی است که تحلیلگران طبقه متوسط نمی‌�همند: کارگران حتی وقتی می‌خندند سر� کارتان می‌گذارند. در سنگر‌ها هم یک‌جور کمدی دردناک جاری است، در سنگرها، حتی در ظلمانی‌ترین جاهاست که شاهد مقاومت‌ایم. یک مثال مشخص، زیاد شدن بانک‌های غذایی است که غذا در اختیار نیازمندان می‌گذارند. اینجا با دو چهره مت�اوت از جامعه روبه‌رو می‌شویم. در �یلم «من، دنیل بلیک» هنگامی که مسئول یکی از این مراکز یک بسته غذا به زنی تحویل می‌دهد که هیچ چیزی ندارد، نمی‌گوید «ب�رمایید این هم سهم شما از غذای خیریه»، بلکه می‌گوید «می‌توانم در خریدتان به شما کمک کنم؟». از یک طر� با این حد از سخاوتمندی روبه‌رویید و از طر� دیگر با دولت روبه‌رویید که کاملا آگاهانه حتی‌المقدور خشن ر�تار می‌کند، آن‌هم با علم به اینکه این وضعیت مردم را به گرسنگی می‌کشاند. جامعه سرمایه‌داری گر�تار این وضعیت شیزو�رنیک است، وظی�ه ماست که بین خودمان همبستگی برقرار کنیم.

این یک دوراهی همیشگی است: چطور می‌توان داستان یک خانواده کارگر را تعری� کرد که اوضاع اقتصادی و سیاسی آن را به طرزی غم‌انگیز نابود کرده، و درعین‌حال مخاطبان را ناامید به حال خودشان وانگذاشت؟

اغلب این‌طور به نظر می‌آید که ازخودبیگانگی اقتصادی قدیم به احساس بیگانگی با دولت تبدیل شده است. به نظرتان در کنه پدید‌هایی مثل ظهور ناسیونالیسم، بیگانه‌هراسی و حتی برگزیت همین قضیه نه�ته نیست؟ شاید دلیل بهانه‌کردن مهاجران و قایم‌شدن پشت آن‌ها این باشد که ا�راد حس می‌کنند «هیچ‌کس نیست که پشت من بایستد».

بله، واقعا Ù�کر می‌کنم حس Ùˆ حالی Ú©Ù‡ پوپولیسم دست‌راستی به آدم القا می‌کند، ناکامی Ú†Ù¾ است… درست مثل دهه‌های Û±Û¹Û²Û° Ùˆ Û±Û¹Û³Û°. احزاب دست‌راستی با یک پاسخ خیلی ساده وارد عرصه می‌شوند: مشکل از همسایه‌تان است، همسایه‌تان رنگین‌پوست است، همسایه‌تان غذایی می‌پزد Ú©Ù‡ بویش Ù�رق دارد، همسایه‌تان شغل‌های شما را ازتان گرÙ�ته، همسایه‌تان در خانه شماست. خطر اینجاست Ú©Ù‡ رسانه‌های توده‌ای هم از این حرÙ�‌ها حمایت می‌کنند، بنگاه‌های سخن‌پراکنی مثل بی‌بی‌سی با این حرÙ�‌ها کنار می‌آیند Ùˆ آن‌ها را نشر می‌دهند. مثلا، به نایجل Ù�راژ Ùˆ شرکت او همه زمان پخشی را Ú©Ù‡ می‌خواست دادند.

تمرکز کار شما همیشه بر همبستگی میان طبقه کارگر بوده است. شما دوران گذار از سرمایه‌داری اجتماعی بعد از جنگ دوم به نولیبرالیسم را تجربه کرده‌اید. به نظرتان همبستگی طبقاتی در این گذار چه تغییری کرده است؟

مهم‌ترین نکته کاهش قدرت اتحادیه‌های کارگری است. در دهه‌های ۱۹۵۰ و ۱۹۶۰ اتحادیه‌ها قوی شدند، چون مردم در سازمان‌های اجتماعی مثل کارخانه‌ها، معادن، یا بارانداز‌ها کار می‌کردند و این‌جا‌ها سازماندهی اتحادیه‌های کارگری آسان‌تر بود. ولی آن صنایع قدیمی از بین ر�تند. امروزه، کار‌ها ان�رادی‌تر و مجزاتر شده‌اند. ما وقتی در اوج قدرتیم که بتوانیم تولید را متوق� کنیم، ولی اگر در محل تولید سازماندهی نشده باشیم قطعا ضعی�‌تریم. مشکل این است که تولید در حال‌حاضر بسیار پراکنده و مجزاتر از قبل شده و با �رایند جهانی‌سازی طبقه کارگر ما حالا در شرق دور یا آمریکای لاتین کار می‌کند.

پیک‌موتوری‌ها حتی شاید خودشان را کارگر در نظر نگیرند.

بله یا حتی خبر نداشته باشند که حق بیمه دارند، یا اینکه اصطلاحا «خویش‌�رما» هستند. این مسئله مهمی است که به سازماندهی طبقه کارگر برمی‌گردد.

آیا �کر می‌کنید م�هوم طبقه هنوز معنایی دارد؟ خیلی‌ها ممکن است خودشان را کارگر درنظر نگیرند حتی اگر �قیر باشند و گهگاه احساس بدبختی کنند.

من معتقدم طبقه اصل اساسی است. �قط، چون سرمایه الان نوع دیگری از نیروی کار می‌طلبد شکل آن تغییر می‌کند. ولی نیروی کار هنوز هست و هنوز استثمار می‌شود و هنوز حتی با شدتی بیشتر از قبل ارزش اضا�ه تولید می‌کند. مهم‌تر از آن، اگر مبارزه طبقاتی را ن�همیم هیچ‌چیز ن�همیده‌ایم.

یکی از چالش‌های بزرگ امروز این است: راه‌اندازی مجدد مبارزه بین جمعیت مجزا از هم و پراکنده‌ای که خود را بخشی از یک گروه نمی‌داند.

این قضیه �هم ما را از وضعیت به چالش می‌کشد. یک ماجرای بامزه؛ اخیرا برای چند �رد خیلی دوست‌داشتنی در ژاپن که داشتند مقاله‌ای می‌نوشتند صحبت می‌کردم و بر ضرورت �هم طبقه و ضرورت تضاد اصرار می‌کردم. یک زن خیلی دوست‌داشتنی به من گ�ت: «ما قصد داریم �یلم شما را به مقامات دولتی ژاپن نشان دهیم»، گ�تم «خب، چرا؟»، و او گ�ت: «خب، برای اینکه ذهنیت‌شان را تغییر دهیم». گ�تم «این اصل حر� من است! آن‌ها ذهنیت‌شان را تغییر نمی‌دهند، آن‌ها پایبند به د�اع از منا�ع طبقه حاکم‌اند و قرار نیست متقاعد شوند، باید از سر راه برشان داشت!» وقتی برای همه جاا�تاده که سیستم باید کار کند خیلی سخت است بتوانید منظور خود را برسانید. یکی از میراث‌های ا�تضاح سوسیال‌دموکراسی که باید با آن مبارزه کنیم همین است.

من معتقدم طبقه اصل اساسی است. �قط، چون سرمایه الان نوع دیگری از نیروی کار می‌طلبد شکل آن تغییر می‌کند. ولی نیروی کار هنوز هست و هنوز استثمار می‌شود و هنوز حتی با شدتی بیشتر از قبل ارزش اضا�ه تولید می‌کند.

این همان نظارت اجتماعی است که در عمل کار می‌کند، یعنی همین که اتباع یک سیستم معتقدند می‌توانند با آن صحبت کنند و سیستم هم نظرات آن‌ها را می‌شنود و در نظر می‌گیرد.

به همین دلیل است که باید کل ایده مطالبات دوران گذار را احیا کنیم. باید مطالباتی داشته باشیم که براساس منا�ع طبقه کارگر کاملا معقول باشند.

قصد دارم این گ�تگو را تمام کنم، ولی یادم ا�تاد یک‌بار کارزاری راه انداختید در د�اع از پارلمان اروپا.

به کل یادم ر�ته بود.

برای من جذاب است که چطور اینجا در انگلستان هرگز بحثی درباره اروپا درنگر�ت. بعد از برگزیت یکهو همه دارند درباره اتحادیه اروپا صحبت می‌کنند و بعد از �وتبال پرسروصداترین بحث روز انگلستان شده. آیا هنوز امید دارید به ساختن یک دموکراسی �راملیتی یا دیگر خیلی دیر شده است؟

راستش نمی‌دانم. ولی �کر می‌کنم واضح است که همبستگی بین‌المللی اهمیت دارد. آیا می‌توان در داخل اروپا به این همبستگی رسید؟ نمی‌دانم. ساختار اتحادیه اروپا آن‌قدر س�ت‌و‌سخت است که نمی‌توان تصور کرد با همین وضع تغییر یابد و باید کل آن را از نو ساخت. معلوم است که هر تغییری باید به تأیید دولت‌ها برسد و همه ما می‌دانیم تا چه حد این �رایند دشوار و نشدنی است. آشکارا به اروپایی مت�اوت بر پایه اصولی مت�اوت نیاز داریم: بر پایه مالکیت اشتراکی، برنامه‌ریزی، اقتصاد‌های برابر، توسعه پایدار، و در مجموع حرکت به سمت برابری.

ولی خب تا وقتی اولویت با شرکت‌های بزرگ و سود است، تا وقتی نظام قانونی اولویت را به سود می‌دهد، نمی‌توانیم این کار را بکنیم. اثرات این تغییر �راتر از پایه حقوق من است. یانیس وارو�اکیس قاطعانه می‌گوید این کار شدنی است. مطمئنم درست می‌گوید. به او اعتماد می‌کنم، ولی نمی‌دانم چطور این کار شدنی است.

مشاهده ادامه مطلب

راه لاجورد؛ دهلیز ورود افغانستان به آسیا و اروپا

افغانستان به عنوان کشوری که به آب‌های آزاد بین‌المللی راه ندارد، در تقویت و توسعه مناسبات تجارتی و رشد تجارت و اقتصاد خویش همواره با دشواری‌های فراوانی دست به گریبان بوده است؛ محصور بودن افغانستان به خشکی، سیاست و امنیت را نیز در این کشور با مخاطرات و پیچیدگی‌های دشواری روبرو ساخته. به همین دلیل، با وجود این‌که افغانستان از ظرفیت کلان اقتصادی، بخصوص در سکتور معدن و مواد خام برخوردار می‌باشد، نتوانسته است توفیق چندانی در بازسازی سیستم اقتصادی خویش به‌دست بیاورد.

دست یافتن به دهلیز‌های مختلف و متعدد تجارتی و ترانزیتی  به‌منظور رسیدن به آب‌های آزاد بین‌المللی یکی از آرزوهای دیرینه مردم افغانستان به حساب می‌رود و در یک و نیم دهه اخیر به‌خصوص این سیاست پیگیری و دنبال شده است.

هم‌اکنون در چهارسال پسین، افغانستان در عرصه دسترسی به زیربناها و دهلیزهای ترانزیتی، دستاوردهای امیدوار کننده‌یی داشته است؛ بهره‌برداری از بندر چابهار‌، اتصال به خطوط ریلی برخی از کشورهای آسیایی و آسیای مرکزی، افتتاح راه لاجورد، گشایش و بهره‌برداری از دهلیزهای هوایی و استمرار رایزنی‌ها در مورد عملی شدن مسیر ترانزیتی یک کمربند یک راه و… بخشی از این دستاوردها به حساب می‌رود؛ هرچند که احساس می‌شود این موفقیت‌ها، تحمیل فشار بر کشور را نیز شدیدتر ساخته است.

افغانستان؛ دهلیز ترانزیتی منطقه

وابستگی چشم‌گیر تجارت خارجی افغانستان به پاکستان و مسیرهای ترانزیتی تحت کنترل این کشور، آسیب‌پذیری‌های بی‌شمار اقتصادی و سیاسی برای افغانستان ایجاد کرده است. بر اساس آمارهای موجود، تا اوایل سال جاری، نزدیک به ۸۰درصد تجارت خارجی افغانستان با پاکستان و از طریق بندر کراچی صورت می‌گرفت.

فاصله زیاد، نا امنی و عدم پایبندی پاکستان به توافقات دوجانبه، سبب شده است که افغان‌ها برای عملی کردن رویاهای کاهش و قطع وابستگی‌شان، گام‌های بیشتری بردارند؛ تبدیل کردن افغانستان به دهلیز ترانزیتی منطقه، یکی از این اهداف و تلاش‌هاست که نتایج قابل ملاحظه‌یی هم در پی داشته است. افتتاح پروژه تاپی، بهره‌برداری از بندر چابهار، افتتاح پروژه کاسا یک هزار و… نمونۀ از این موفقیت‌ها است.

 از طرف دیگر، به زودی افغانستان ازطریق خطوط‌ آهن به کشورهای ایران، ترکمنستان، ازبکستان، تاجکستان و چین وصل خواهد شد که به نوبه خود، تحولات چشم در عرصه ترانزیت و تجارت کشور به حساب می‌رود.

این درحالی است که مسیر ترانزیتی یک کمربند یک جاده (راه ابریشم) نیز در حال پیگیری و مطالعه هستند. کشورهای تاجیکستان، اوزبیکستان، قزاقستان، ترکمنستان و نیز کشورهای افغانستان، ایران، عراق و مناطق جنوبی روسیه و منطقه شام قفقاز توسط این مسیر ترانزیتی با یکدیگر پیوند می‌خورند حدود چهار میلیارد و چهارصد میلیون نفررا در بر می‌گیرد. جاده ابریشم قرار است با عبور از دره واخان بدخشان، افغانستان را به چین وصل کند.

راه لاجورد؛ دهلیز بزرگ و جدید افغانستان در حوزه تجارت

مسیر ترانزیتی جدید که راه لاجورد نام‌گذاری شده، قرار است از مسیر ترکمنستان، آذربایجان و گرجستان به دریای سیاه و بعد با گذشتن از ترکیه، افغانستان را به آب‌های آزاد وصل‌ کند.این مسیر ترانزیتی از بنادر اقینه و تورغندی در افغانستان آغاز، به بندر ترکمن‌باشی کشور ترکمنستان ختم، سپس از مسیر شهر باکوی آذربایجان به منطقۀ تفلیس گرجستان وصل می‌شود و از تفلیس نیز به طرف قارس ترکیه می‌رود و از آنجا به استانبول و بعد به اروپا وصل می‌شود. ترانزیت اموال از مسیر ترکمنستان، آذربایجان، گرجستان و ترکیه از طریق سرک و خط آهن، مناسب ترین راه تجارت میان افغانستان، آسیای میانه، قفقاز، بالکان و اروپای مرکزی بوده و وسیله موثر وصل آسیای جنوبی با کشورهای اروپایی به حساب می‌رود.

در کنار منافع سیاسی، اقتصادی و اجتماعی این مسیر برای کشورهای عضو، بهره‌برداری از آن نیز با چالش‌های چندانی روبرو نیست؛زیرا راه لاجورد، دهلیزی است که از کشورهای همسایه شمالی افغانستان می‌گذرد؛ کشورهای که در گذشته کمتر در رقابت و تنش سیاسی افغانستان درگیر بوده‌اند، کوتاه‌ترین، مطمئن‌ترین و ساده‌ترین راه‌ ترانزیتی به آب‌های آزاد برای افغانستان شناخته می‌شود و جاده‌ها و خطوط آهن آن آماده استفاده می‎‌باشد.

ارزیابی‌ها نشان می‌دهد که از طریق راه لاجورد کالاهای تجارتی سه تا چهار روز زودتر از سایر مسیرهای ترانزیتی انتقال یافته و میان یک تا دو هزار دالر در هر دالری تخفیف به میان می‌آید.

ایجاد این جاده از مسیر ترکمنستان، آذربایجان، گرجستان و ترکیه نه تنها باعث رونق اقتصادی در میان کشورهای منطقه می‌شود، بل باعث رونق تجارت و فعالیت بازرگانی با کشورهای اروپایی نیز خواهد شد. افغانستان به طور گسترده از این راه تجاری سود خواهد برد.

ضیا دانش؛ نویسنده و استاد دانشگاه

مشاهده ادامه مطلب

«زخم شیر» مجموعه داستان شایسته تقدیر در یازدهمین جایزه ادبی جلال شد

در آیین اختتامیه یازدهمین دوره‌ جایزه‌ جلال آل احمد مجموعه داستان «زخم شیر» نوشته صمد طاهری به عنوان اثر شایسته تقدیر بخش داستان کوتاه معرفی شد

 به گزارش خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)، مجموعه داستان «زخم شیر» نوشته صمد طاهری از دلسوخته به عنوان اثر شایسته تقدیر بخش مجموعه داستان یازدهمین دوره جایزه جلال آل احمد معرفی شد و معادل ۱۰ سکه جایزه گرفت. طاهری پس از دریافت جایزه از ناصر زراعتی صفدر تقی زاده و و هوشنگ گلشیری به خاطر کمک به او برای انتشار نخستین داستان هایش تشکر کرد. یزدان سلحشور، علی چنگیزی و ابراهیم حسن‌بیگی داوری این بخش را به عهده داشتند

منبع: ایبنا؛ خبرگزاری کتاب ایران

مشاهده ادامه مطلب

«در آغاز، همه‌جا آمریکا بود»: تاریخی جدید از آمریکا

عکاس: گبی اُرکات.

 

الکس کارپ، نیویورک ریویو آو بوکس — آمریکا چه بود؟ قدمت این سؤال تقریباً به‌اندازۀ خود جمهوری است. در سال ۱۷۸۹، یعنی همان سالی که جرج واشنگتن نخستین دورۀ ریاست جمهوری‌اش را آغاز کرد، دیوید رمزی، پزشک و سیاستمدار اهل جنوب کالیفرنیا، به صرافت افتاد ملت جدید را، با نظرکردن بر گذشتۀ کوتاه‌اش، دریابد. در آن زمان، تاریخ‌هایی که از آمریکا وجود داشت روایت‌های بومی بودند، یعنی داستان ایالت‌ها یا افسانه‌های پراکندۀ مستعمره‌نشینان. ملت‌ها، در آن دوران، از راه تبار، مذهب، یا خاکِ آبا و اجدادی به یکدیگر مرتبط می‌شدند. رمزی می‌نویسد: «آمریکایی‌ها چیزهایی دربارۀ یکدیگر می‌دانند، اما نه خیلی زیاد». او از سویی معاصرانش را همچون مردمانی نشان داد که علی‌رغم تفاوت‌هایشان یگانه هستند، و از سوی دیگر پیش‌فرض‌هایی را کنار زد که می‌گفتند برای کنار هم نگه‌داشتن مردم چه چیزی لازم است: «هنگامی که جنگ شروع شد، آمریکایی‌ها گروهی کشاورز و بازرگان و مکانیک و ماهیگیر بودند، اما ضروریاتِ کشور روحی تازه در ساکنان دمید و مجبورشان کرد به شیوه‌ای دیگر فکر کنند، سخن بگویند، و دست به عمل بزنند: شیوه‌ای ورای آنچه عادت داشتند». زمانی که رمزِی چنین چیزی را می‌نوشت، قانون اساسی تازه تصویب شده بود و نخستین نظام حاکمیت ملی می‌رفت تا به تأیید عمومی برسد. به قول رمزی «متعاقبش، به‌سرعت توسعه‌ای بزرگ در ذهن انسان محقق شد». در نتیجۀ این کلنجارها، ملت بدل به مجموعه‌ای از قواعد شد؛ آمریکا یک ایده بود، یک مذاکره.

همین پرسش از آن زمان تاکنون تاریخ آمریکا را به جنبش واداشته است. جیل لِپُور، مورخ و جستار‌نویس، در سال ۲۰۱۱ در مصاحبه‌ای گفت: «اکنون نیم قرن است که [تاریخ‌نگاران دانشگاهی] تلاش می‌کنند تاریخِ یکپارچۀ ایالات متحده را بنویسند؛ تاریخی که جنبه‌های خوب و بد را با هم درنظر گیرد و تاریخ سیاسی و اجتماعی را به یکدیگر پیوند دهد، یعنی تاریخ رئیس‌جمهورها و برده‌ها». در همین خلال، نسلی از آمریکایی‌ها سربرآورده‌اند که پنداره‌هایشان محدود شده است، محدودیتی که از یک‌سو با افسانه‌های عوام‌گرایانه‌ای اعمال می‌شود، که چشم بر شواهد گذشته بربسته‌اند، و از سوی دیگر با تاریخ‌نگاری‌های دانشگاهی‌ای که قدرت داستان‌ها را نادیده گرفته‌اند. چرا فکت‌ها نمی‌توانند درک مشترک گسترده‌تری از حقایق عینی را برایمان فراهم کنند؟ آن‌هم در زمانه‌ای که بیش از هر وقت دیگری در تاریخ بشر در دسترس هستند.

به طور خلاصه، لپور می‌گوید پاره‌ای به این دلیل است که بسیاری از نوشته‌های تاریخی -و چه بسا بسیاری گزارش‌ها به‌طور کلی- تهی‌اند از بیشتر کیفیت‌هایی که از دید خوانندگان، جزءِ جدایی‌ناپذیر تجربه‌اند: «شوخ‌طبعی، هنر، اشتیاق، عشق، مهربانی، غریزۀ جنسی… و ترس، ترور، شکوهمندی و ستمگری»، یعنی چیزهایی که او «تنیده در تار و پود هر دوره، اما ازدست‌رفته برای ما» می‌خواند. او می‌گوید درس‌های تاریخش به او آموخته‌اند که چنین چیزهایی ارزش توضیح ندارند. خودش می‌گوید علاقه‌اش به این موضوعات به دورۀ دانشگاه بازمی‌گردد؛ این‌ها «همچون باری بر دوشم بود، و بنابراین بر آن‌ها متمرکز شدم».

تقریباً همان وقتی که رئیس‌جمهور فعلی اعلام کرد که کاندید انتخابات خواهد شد، لپور تصمیم گرفت بر تاریخ ایالات متحده، از ۱۹۴۲ تا کنون، کار کند؛ چیزی که خودش بلندپروازانه‌ترین تاریخ تک‌جلدی آمریکا در تمام اعصار نامیده است. پژواک پرسش رمزی در کتاب لپور، با عنوان این حقایق: تاریخچه‌ای از ایالات متحده، فراوان به گوش می‌رسد و او خود را در نقطۀ مقابل همان پروژۀ تاریخی قرار می‌دهد. آمریکا چه بود؟ در طول مدتی که لپور کتاب را می‌نوشت، بسیاری از مفروضات سفت و سخت پیرامون تاریخ آمریکا، و دربارۀ خودِ ایدۀ آمریکا، بازنگری یا منسوخ شده‌اند (در روز معارفۀ دونالد ترامپ، وقتی از لپور پرسیدند آیا وقتی کتابش چاپ می‌شد، فکر می‌کرد ترامپ رئیس‌جمهور شود؟ پاسخ داد «دیگر آن‌قدری به خودم اعتماد ندارم که جواب این سؤال را بدانم.

آیا تنگنای این لحظه از تاریخ ما همین نیست؟ اینکه نمی‌دانیم چگونه آنچه را می‌دانیم می‌فهمیم؟

آیا تنگنای این لحظه از تاریخ ما همین نیست؟ اینکه نمی‌دانیم به چه کسی دربارۀ این موضوع اعتماد کنیم که چگونه آنچه را می‌دانیم، می‌دانیم؟» سپس آهی کشید و ادامه داد: «درست می‌گویم؟»

چه چیزی را نگاه داریم و کدام را کنار نهیم؟ آیا این لحظه به‌سادگی می‎‌گذرد یا تا ابد ادامه خواهد یافت؟ «ساختارها و نیروهای عظیم تاریخی در کارند: اندیشه‌ها، شرایط اقتصادی، نظریه‌های معرفت، مادیت، ایدئولوژی، معرفت‌شناسی و اقتصاد. به‌کمک این‌ها می‌توانید گذشته را تحلیل کنید و بفهمید». لپور ادامه می‌دهد: «متأسفانه تنها چیزی که من همیشه خواسته‌ام، فهمیدن مردم است».

                                                                                          •••

در نزد لپور مسئلۀ تاریخ اساساً مسئلۀ نگارش است: چگونه آنچه را می‌دانیم، می‌دانیم (یا فکر می‌کنیم می‌دانیم)؟ چگونه ژانرها و صور گوناگونْ علائمی متفاوت را مخابره می‌کنند؟ یافتن شکافی میان شواهد و حقایق چه معنایی می‌تواند داشته باشد؟ اثر او به دست‌وپنجه نرم‌کردن با یک کشمکش برخاسته است: کشاکش میان آنچه خواننده می‌باید برای شکل‌گرفتن داستان بداند، محدودیت‌‌های چیزهای قابلِ دانستن، و نقطۀ تمایز میان شخص با شخصیت. زمانی که او و همکارش رمانی تاریخی نوشتند، که در بوستونِ مستعمره اتفاق می‌افتاد و در آن از گویش همان دوران استفاده شده بود، همکارش گفت این شیوه «روشی متفاوت برای شناختن و بازگوکردن گذشته است». پس از انتشار رمان، دیکشنری انگلیسی آکسفورد پرسش‌هایی دربارۀ ریشۀ کلمات برایشان فرستاد.

لپور تاریخ را «ضد رمان» و «همزاد رمان» خوانده است. هم رمان و هم تاریخ، کم‌وبیش همزمان در یک دوره، بدین شکلی درآمدند که امروزه می‌بینیم. هر دو همچون شیوه‌هایی برای معنابخشیدن به جهان در دورۀ تغییرات بزرگ سربرآورده‌ و در خلال دو سدۀ گذشته راه‌هایی موازی را پیموده‌اند. آنچه اغلب میان آن دو بوده مرز خود است: تاریخ در جهان خارج رخ می‌دهد و از کاویدنِ مستندات و بایگانی‌ها و دیگر اسناد پرداخته می‌شود، اما رمان حاصل تجربۀ جهان است.

بااین‌حال، تاریخ‌ها دیر زمانی جهان را عمدتاً از خلال زندگی عمومی مردان خارق‌العاده توضیح می‌دادند، و بازگوکردن امر خصوصی و امر روزمره -و زندگی بقیۀ آدم‌ها- را به دیگر شیوه‌های قصه‌گویی می‌سپردند؛ البته اگر چنین قصه‌هایی اساساً موضوعیت می‌داشتند. تاریخ اجتماعی، تاریخ زنان، تاریخ فرهنگی، تاریخ کار، و تاریخ‌ خُردِ دهه‌های گذشته به‌شیوه‌ای از تاریخی اندیشیدن دست یافته‌اند که بیشتر شبیه به گزارش تجربه است؛ آن هم درست در همان حینی که با دیدگاه‌های ضد و نقیضشان پرسش‌های بی‌شماری را بی‌پاسخ گذاشته‌اند، پرسش‌هایی پیرامون اینکه قرار است به چه تاریخ -یا کشور- «یکپارچه‌ای» برسند.

لپور از معدود تاریخ‌دان‌هایی است که هنگام نوشتن بدین موضوع توجه می‌کند که صرف‌نظر از اینکه داستان وقایع بزرگ تاریخی بعداً چگونه تعریف می‌شوند، اغلبِ آن‌ها در زمانۀ خود به شکلی افتان و خیزان، سردرگم، مشروط، و درنهایت تا حد زیادی به اتکای بخت و اقبال پیش می‌روند. کتاب این حقایق در زمانه‌ای راهیِ بازار شده است که بسیاری از خوانندگان احساسی ناخوشایند از زیستن در لحظۀ تاریخی‌شان دارند؛ حال این تعبیر هر معنایی می‌خواهد داشته باشد ( توضیحش به‌نوعی همان «تنیده در تار و پود دوره، اما ازدست‌رفته» برای ماست). کتاب همچنین در زمانی منتشر شده است که به نظر می‌رسد مواد خام تاریخْ قدرتشان را از دست داده‌اند. لپور دو سال پیش در نشریۀ نیویورکر نوشت: «دوران فکت دارد به سر می‌رسد».

این مسئله، در سطحی، تبیین لحظۀ تاریخی معاصر ماست، یعنی زمانی که فکت‌ها بیش از هر زمان دیگری حضور دارند، و بااین‌حال ماندگاری‌شان در حافظۀ ما کمتر از هر دورۀ دیگری در تاریخ است. لپور چنین چیزی را نه گرایشی زودگذر، بلکه بنابر دلایل عمیق تاریخی چیزی کم‌وبیش بازگشت‌ناپذیر می‌داند. یکی از نتایج آشکار این موضوع را با نگاهی دقیق‌تر به راستی‌آزمایی و بررسی دروغ‌های عمومی درمی‌یابیم، یعنی اینکه گاهی اصلاً به نظر نمی‌رسد که این بررسی‌ها سهمشان را در درستیِ گفتمان عمومی ادا

کتاب این حقایق در زمانه‌ای راهیِ بازار شده است که بسیاری از خوانندگان احساسی ناخوشایند از زیستن در لحظۀ تاریخی‌شان دارند

کنند، بلکه بیشتر شبیه به بخشی از تمنایی عجیب و پیچیده‌اند ( لپور در کتابی که تعداد صفحاتش به‌زحمت بیش از سال‌هایی است که به بررسی‌شان نشسته، فرازهای متعددی به ماهیت مدارک، و تقریباً دو صفحۀ کامل، به تاریخچۀ راستی‌آزمایی اختصاص داده است، یعنی پدیده‌ای که خود عمیقاً آمریکایی است). همین امسال، «آزمایشگاه خبرنگاران دانشگاه دوک»۱ نتایج تحقیقی را منتشر کرد که براساس آن از سال ۲۰۱۴ تا ۲۰۱۸ ماهانه بیش از دو سازمان راستی‌آزمایی تأسیس شده‌اند. تعداد این سازمان‌ها درحال‌حاضر دست‌کم ۱۴۹ عدد است. آیا این مؤسسات راهی هستند برای مرتفع‌کردن اضطراب عمیق‌تری که پیرامون ماهیت منازعات سیاسی‌مان داریم -ما فکت‌های بی‌شماری داریم، اما بااین‌حال هنوز کافی نیستند- یا تصدیق ضمنی این نکته‌اند که خود فکت‌ها بخشی از قدرتشان را از دست داده‌اند؟

ما چگونه آنچه را که می‌دانیم، می‌دانیم؟ فهمیدن جهان از خلال داستان‌ به قدمت خود تمدن انسانی است، اما ساختن قصه بر اساس شواهد و ساختن شواهد براساس فکت‌ها پیشرفتی به‌نسبت متأخر است. در جهان قرون وسطا، مدرکِ قابل‌پذیرشْ آزمون بی‌گناهی۲ (مانند گذشتن از آتش یا غرق‌کردن در آب) یا آزمون نبردِ تن‌به‌تن۳ بود، آزمونی مبتنی بر این فرض که اگر دو طرفی که با یکدیگر اختلاف دارند وارد نبردی برابر شوند، خداوند زمینۀ پیروزی طرف حق را فراهم می‌کند. چیزهایی مانند شواهد و مذاکره هیچ موضوعیتی نداشتند چراکه نتیجۀ آزمون، خود، برهان بود. در سال ۱۲۱۵ دستور کلیسا منجر به براندازی آزمون بی‌گناهی شد، و هیئت منصفه کم‌کم جای آزمون را گرفت. قضاوت خداوند تبدیل به قضاوت انسان شد و عصر فکت‌ها آغازیدن گرفت.

خیلی زود، دیگر بخش‌های جامعه نیز که در پی کشف حقیقت بودند، درجست‌وجوی پاسخ روی به‌سمت شواهدی آوردند که قابل‌مشاهده یا مستندسازی باشند. علمی سر برآورد که جهان طبیعی را از خلال آزمایش‌های قابل‌مشاهده و تکرارپذیر درمی‌یافت. تاریخ، بدین ترتیب، قصه‌های ساختگی و رمانس‌ها و افسانه‌ها را کنار زد. این تغییر، ارتباط ما با جهان را به‌قدری تحت‌تأثیر قرار داد که در پایان قرن هفدهم، آن‌گونه که تاریخ‌نگاری به‌نام باربارا شاپیرو اشاره کرده، اعضای کلیسای انگلستان به‌دنبال فکت‌هایی برای حل‌و‌فصل اختلافاتِ حول داستان‌های کتاب مقدس می‌گشتند. شاپیرو متوجه شد «علاوه‌بر فکت‌های انسانی و طبیعی، ’فکت‘‌هایی الهی نیز در کارند». خودِ داستان، با اولویت‌بخشیدن به واقعیت‌نمایی، رمانس و حماسه را به‌نفع فُرم‌های غیرداستانی‌تر پشت سر نهاد، فُرم‌هایی همچون سفرنامه، اخبار، و آنچه شاپیرو چنین توصیف می‌کند: «شبه‌تاریخ و شبه‌زندگی‌نامه‌ای که رمان می‌خوانیمش».

نیروی فکری غالب در مدرنیته، که شاپیرو آن را «فرهنگ فکت» می‌نامد، جایگزین تمامی عرف‌های پیشین شد و در رأس قرار گرفت. لپور، در مقالۀ سال ۲۰۱۶ خود، داستان گیرایی تعریف می‌کند دربارۀ چوب بیسبالی که وقتی او هشت یا نه‌ساله بود گم شد؛ دقیقاً پیش از آنکه بفهمد پسرک قلدری، که پایین خیابان زندگی می‌کند، ازقضا و به‌شکلی مشکوک چوبی شبیه به آن دارد که بی‌بروبرگرد پایینش با لاک صورتی اسم لپور نوشته شده است. پسرک گفته بود چطور است برای تصاحب چوب بیسبال با هم بجنگند، لپور در عوض پیشنهاد داده بود مسابقۀ دوچرخه‌سواری دهند. لپور می‌نویسد: «قواعد اثبات دعوی در سرزمین کودکی اساساً قرون‌وسطایی است» (درنهایت لپور نه به جنگ تن داد و نه به مسابقه؛ رفت سمت کتابخانه و پسرک قلدر چوب را برای خود نگه داشت). اما چیزی که لپور می‌گوید تنها مختص به دوران کودکی نیست، بلکه به‌شکلی فزاینده شبیه به قواعدی است که بر سیاست‌های کارزار حکم‌فرماست، آن هم در زمانه‌ای که سیاست می‌تواند همچون کارزاری جاودانه رخ نماید. لپور چنین ادامه می‌دهد: «مناظرۀ انتخابات ریاست‌جمهوری آمریکا، خیلی بیشتر شبیه به قضاوت با جنگ تن‌به‌تن است تا با هیئت منصفه». درخلال مناظرات سال ۲۰۱۶، کاندیداها تا جایی که می‌توانستند پشت سر یکدیگر حرف زدند. برنده چگونه تعیین می‌شود؟ نتیجه خود برهان است.

من به‌مدت پنج سال در سمت راستی‌آزمای کتاب و مجلات و همچنین ویراستار مقالات در یک مجموعه کتاب تاریخ شفاهی کار می‌کردم، کاری که متضمن آرای ضد و نقیض دربارۀ این بود که قدرت روایت‌های غیرداستانی برخاسته از چیست. راستی‌آزمایی به نویسندگان می‌آموزد هرچه را مبتنی بر شواهد نیست حذف کنند. بااین‌حال قدرت تاریخ شفاهی در دسترسی‌اش به حافظه و باور نهفته است، یعنی چیزهایی که اغلب نه‌تنها به‌درستی قابل

«مناظرۀ انتخابات ریاست‌جمهوری آمریکا، خیلی بیشتر شبیه به قضاوت با جنگ تن‌به‌تن است تا با هیئت منصفه»

راستی‌آزمایی نیستند بلکه حتی گاهی آشکارا نادرست‌اند، اما مستعد پرده‌برانداختن از سوگیری‌ها و تحریف‌های منابع رسمی هستند. تاریخ شفاهی می‌تواند باب معناسازی را بگشاید، تار و پود تجربه را نمایان سازد، و به روشنگری بینجامد. آلساندور پرتللی، تاریخ‌نگار شفاهی، دراین‌باره می‌نویسد: «نه‌تنها کارهایی که مردم انجام داده‌اند، بلکه همچنین کارهایی که می‌خواسته‌اند انجام دهند، آنچه معتقد بوده‌اند دارند انجام می‌دهند، و آنچه الآن فکر می‌کنند انجام داده‌ا‌ند، موضوع تاریخ شفاهی است». این روش تا حد امکان مبتنی بر فکت‌هاست، اما بااین‌حال مراقب است چیزی از افراد خواسته نشود که نتوانند ارائه کنند.

در اواخر دهۀ ۱۹۷۰، پرتللی به شهر کوچک و کارگرنشینِ تِرنی در ایتالیا رفت تا دربارۀ قتل کارگر جوانِ کارخانۀ فولاد با اهالی مصاحبه کند، قتلی که سی سال پیش اتفاق افتاده بود. پرتللی دریافت ساکنان، و حتی شاهدان واقعه، بسیاری از جزئیات را اشتباه به یاد می‌آورند، اما در اشتباه‌هایشان از بسیاری جهات متفق‌القول بودند. کارگری که کشته شده بود لوییجی تراستولی نام داشت، و در جریان یک اعتراض ضد ناتو در سال ۱۹۴۹ پلیس به او شلیک کرده بود. برخی شاهدان هنگام صحبت با پرتللی افسر پلیس دیگری را به یاد آوردند که ابتدا قصد شلیک به تراستولی را داشت، اما بعد اسلحه‌اش را پایین آورد. عده‌ای دیگر دیده بودند او نه در گیرودار اعتراض بلکه، همچنان که روزنامه‌ها گفته بودند، مقابل دیوار کارخانه تیر خورده بود (تصویری که به گفتۀ پرتللی سنت‌های سیاسی و دینی شمایل‌نگاری محلی به ذهن آن‌ها متبادر می‌کند). عجیب‌تر از همه این بود که بسیاری شاهدان قتل تراستولی را در واقعه‌ای دیگر به یاد می‌آوردند، یعنی شورشی در سال ۱۹۵۳ که به‌دلیل تعدیل تقریباً ۳۰۰۰ نفر از کارگران کارخانه‌ای در قلب شهر رخ داده بود.

در زمان مصاحبۀ پورتللی، ایتالیا دیگر عضو ناتو نبود، اما پورتللی دریافت تعدیل‌ها رشتۀ زندگی شهر و ساکنانش را پاره کرده است (چندین نفر از کارکنان در شرح ماوقع از افعال زمان حال استفاده می‌کردند). ناتوانی در تحت پیگرد قراردادن قاتل تراستولی برای طبقۀ کارگر اهلِ ترنی شرم‌آور بود، طبقه‌ای که به نوشتۀ پورتللی «عزت نفسش برآمده از یک سنت جنگ‌جویی و غرور بود». هنگامی که بقایای سنت‌های آن‌ها با رخداد‌ها از درِ تناقض درآمد، برایشان راحت‌تر این بود که آنچه اتفاق افتاده را تغییر دهند، تا تصویری که از خود دارند را. «خطاها، بدعت‌ها و اسطوره‌ها ما را از خلال و از فراسوی فکت‌ها به معانی‌شان رهنمون می‌شوند». او ادامه می‌دهد: «درواقع اگر منابع شفاهی به ما گزارشی دقیق، موثق، و مبتنی بر فکت از مرگ لوییجی تراستولی می‌دادند، چیز زیادی در موردش نمی‌دانستیم». به نظر می‌رسد این موضوع تنها به ایتالیای پس از جنگ محدود نباشد.

فکت، و بنیانش، چیزی نیست جز قراردادی اجتماعی. منظور لپور از اینکه می‌گوید دوران فکت به سر رسیده است این است که این قرارداد در حال فروپاشی است: اینکه سیاستمداران آمریکایی به سطحی نزول کرده‌اند که دربارۀ این بحث می‌کنند که چه چیزی را می‌شود باور کرد، یا از این حرف می‌زنند که چه تغییر چشم‌گیری در چیستی مدرک رخ داده است. این مسئله، بیش از آنکه به نوشتار مربوط باشد، مسئله‌ای سیاسی است. اگر فکت‌ها را به‌جای آنکه وسیله بدانیم، همچون هدف آنچه می‌توانیم بدانیم در نظر گیریم، دچار خطای طبقه‌بندی۴ شده‌ایم. همان زمانی که لپور و همکار نویسنده‌اش، تاریخ‌نگاری به نام جین کامنسکی، رمانشان را منتشر کردند، گزارشگر بوستون گلوب از آن‌ها پرسید بعد از تجربۀ کارکردن، فارغ از قیدوبند بایگانی‌ها و رها از این دغدغه که چه نوع اسنادی ندیده گرفته شده یا کدام زندگی‌ها در تاریخ گم شده‌اند، آیا به نظر آن‌ها داستان ادبی بازنمایی حقیقی‌تری از گذشته به دست می‌دهد؟ کامنسکی پاسخ داد: «من فکر نمی‌کنم داستان حقیقی‌تر از تاریخ باشد، اما فکر هم نمی‌کنم رمان جعلی است. به نظرم به شکل متفاوتی حقیقی است. مثل این است که بپرسید شعر حقیقی‌تر است یا دیوار».

                                                                                          •••

این حقایق پاسخی به پرسش دیوید رمزی است، پرسشی عمیقاً آشنا و اساساً بیگانه.

«من فکر نمی‌کنم داستان حقیقی‌تر از تاریخ باشد، اما فکر هم نمی‌کنم رمان جعلی است. به نظرم به شکل متفاوتی حقیقی است. مثل این است که بپرسید شعر حقیقی‌تر است یا دیوار»

هنوز به‌راحتی می‌توان تصور کرد آمریکایی‌های نخستین، چیزی را از هیچ خلق کردند، و کاشفانی که از اقیانوس اطلس می‌گذشتند دریا را درنوردیدند تا راهشان را به‌سوی سرزمین‌های وحشی و ناشناخته باز کنند. اما لپور می‌گوید در همان زمانِ سفرِ کریستف کلمب هم، جمعیت قارۀ آمریکا از اروپا بیشتر بود. سه میلیون تاینو۵ تنها در جزیرۀ هیسپانیولا۶ زندگی می‌کردند، نامی که کلمب بر نخستین جزیره‌ای که در آن پهلو گرفت نهاد و معتقد بود کنارۀ آسیاست و مسیر جدیدی به شرق یافته است. او در روزنوشت‌های سفرش نوشته است که به بندگی‌گرفتن بومیان چقدر ساده است، کاری که اسپانیا خیلی زود برای استخراج طلا و کشت نیشکر انجام داد و طی پنجاه سال جمعیت بومیان بیش از ۹۹.۹ درصد کاهش یافت. اما برای به‌رسمیت‌شناختن هیسپانیولا به‌عنوان بخشی از «جهان جدید» و جایی که قرار بود شبیه به هیچ‌جا نباشد، کاشفی دیگر -و بیش از یک دهه- نیاز بود. کمی بعدتر، نقشه‌برداری آلمانی آنجا را به نقشۀ جهان افزود و نامش را «آمریکا» گذاشت. آمریکا پیش از آن یک ایده بود، یک تکه زمین.

ما تمایل داریم تاریخ را همچون نوعی سابقه در نظر آوریم، اما تاریخ درواقع یک روایت است. وقتی لپور می‌نویسد سفر کلمب «قاره‌ها را به یکدیگر گره زد»، می‌تواند نشان دهد چگونه، و حتی در کجا، می‌باید به‌دنبال سوابق باقی‌مانده بود. طی سدۀ پس از به‌خشکی‌رسیدنِ کلمب، اروپایی‌ها ۲۰۰ تن طلا و ۱۶۰۰۰ تُن نقره، صرف‌نظر از میزان قاچاق‌شده، از معادن غرب بارِ کشتی‌هایشان کردند و به این سوی آب آوردند. همان‌طور که ثروت به شرق جاری می‌شد، گیاهان و جانوران به غرب برده می‌شدند. جمعیتِ گله‌هایی که اروپاییان آورده بودند، در غیاب شکارچیان طبیعی، هر پانزده ماه دو برابر می‌شد و هشت خوکی که کلمب در سفر دومش -به همراهِ مرغ و خروس و گوسفند و بز و اسب و مشتی دانه- آورده بود، طی اندک سالی، تبدیل به هزاران شدند. ناتوانی و اکراه اروپاییان در فهمیدن زبان‌های بومی، قصه‌ها و شیوۀ زندگی آنان، زمینۀ رشد سوءتفاهمی عمیق را مهیا کرد، یعنی پندارۀ افرادی که در «وضع طبیعی» زندگی می‌کنند. پندارۀ ذهنی‌ای که توماس هابز و جان لاک داشتند براساس آن در اروپا ایدۀ دولت مدرن را می‌ساختند. جان لاک می‌نویسد: «در آغاز همۀ دنیا آمریکا بود».

بریتانیا، کم و بیش دیرتر مستعمره‌نشین‌هایش را سامان داد، و دلیل این تأخیر هم زمینه‌سازی برای ایجاد کشوری جدید نبود، بلکه می‌خواست راهبردی متعادل‌تر، نزدیک خانه، در پیش گیرد (یکی از مشاوران ملکه الیزابت بر گزارشی که دربارۀ ابراز علاقۀ بریتانیا به غرب نوشته بود چنین عنوانی نهاد: گفتار در این باب که چگونه علیاحضرت می‌توانند باعث تکدر خاطر پادشاه اسپانیا شوند). بریتانیا همچنین دیرتر به بازار تجارت برده وارد شد، اما خیلی زود بر آن چیرگی یافت. از سال ۱۶۰۰ تا ۱۸۰۰، به‌ازای استقرار هر اروپایی در بریتیش‌آمریکا، پنج آفریقایی به‌زور بدانجا برده شدند. یکی از بازدیدکنندگان ساحل کارولینا دربارۀ آن منطقه چنین نوشته است: «بیشتر شبیه به کشور کاکاسیاه‌هاست تا کشوری که سفیدپوستان در آن ساکن‌اند». در زمان اعلامیۀ استقلال، که بخش بزرگی از فهم عمومی دربارۀ آمریکا به‌شکل سنتی با آن آغاز شد، نزدیک به دو قرن شورش‌های بردگان و جنگ‌ با سرخ‌پوست‌ها اندیشه‌های آزادی، اختیار، استبداد، و انقلاب را به بوتۀ آزمون نهاده بود: چیزهایی که امضاکنندگان ابتکار خود می‌دانستند.

در اوایل سال ۱۷۷۶، ابیگل آدامز به همسرش جان، که عضو کنگرۀ قاره‌ای۷ بود، نامه‌ای نوشت و از او خواست: «بانوان را از یاد مبر، و دربرابر آن‌ها بخشنده‌تر و بلندنظرتر از آن باش که نیاکانت بودند». ابیگل به یاد همسرش آورد که او و همکارانش در فیلادلفیا گرد آمده‌اند تا حکومتی به نمایندگی از مردم تأسیس کرده، و شکل حکومتی پیشین را کنار گذارند، چراکه آن حکومت نمایندۀ مردم نبود. ابیگل نوشت: «فراموش مکن تمامی مردها، اگر بتوانند، مستبد می‌شوند».

همسرش پاسخ داد: «کاری جز خندیدن از دستم برنمی‌آید».

این تنها مورد تضاد میان اعمال و اصول بنیان‌گذاران نیست. اما عاقلانه‌تر آن است که به‌جای آنکه چنین مکالماتی را -همچون نشانه‌هایی از دورویی یا سوء نیت- بی‌اهمیت بدانیم، همچون تضادهایی در نظر گیریمشان که در قلب سرچشمه‌های پیچیدۀ آمریکا جای دارند. خواهی نخواهی، لاینحل‌بودن این تنازعات تبدیل به موتور محرک سیاست آمریکا شده است. در پیش‌نویس نهایی اعلامیۀ استقلال، بند اولیه‌ای را مستثنا کردند که در آن برده‌داری، به‌عنوان یکی از بی‌عدالتی‌هایی که انگلستان در خاطره‌ها ثبت کرده، و تجاوز به «حقوق مقدس زندگی و آزادی» ذکر شده بود. لپور این حرکت را «شکست مهیب ارادۀ سیاسی» در عینِ شجاعت خارق‌العاده می‌نامد. ناگفته نماند که تصویب «این

آمریکا آن‌قدر که شاهکار بازآفرینی بود، شاهکار آفرینندگی نبود

حقایق» – که تمامی انسان‌ها برابر آفریده شده‌اند، و همگی حقوقی خدشه‌ناپذیر دارند که دولتِ انتخاب‌شده به‌دست مردم می‌باید تضمینش کند- آن‌قدر خوب شنیده شد که برده‌داران جامائیکا آمریکایی‌ها را به‌خاطر شورش برده‌ها ملامت می‌کردند، شورشی که چند هفته پس از امضای بیانیه شعله‌ور شد (هنگام بازنگری قانون اساسی و همچنین در نخستین دور کنگره تلاش‌های جدی برای لغو برده‌داری انجام شد و به نتیجه نرسید. لپور می‌گوید در پایان قرن نوزدهم دو انقلاب در آمریکا اتفاق افتاد، اما تنها یکی از آن‌ها پیروز شد).

کارِ لپور نشان می‌دهد همان‌طور که آمریکا یک مکان است، نوعی تخیل نیز هست. ارزش اصلی پروژه‌هایی همچون این حقایق تنها به‌دلیل قراردادن وقایع در بستر تاریخ نیست، بلکه همچنین در پرتویی است که بر غیاب‌ها و زدوده‌های تاریخ می‌افکنند. این پروژه به ما می‌گوید چه چیزی اتفاق افتاد و چه‌چیزها قطعاً اتفاق نیفتاد. می‌گوید کدام مسئله حل شد، کدام به تعویق‌ افتاد، و کدام‌یک به‌شکلی دیگر طرح شد. «نامه‌ای از زندان بیرمنگام»، به قلم مارتین لوتر کینگ جونیور، به جنبش تی‌پارتی بوستون استناد کرد و رونالد ریگان، هنگام اعلام حمایت از بری گلدواتر در سال ۱۹۶۴، به رأی‌دهندگان هشدار داد که بنیان‌گذاران را از یاد نبرند. وانگهی، همان هنگامی که دیوید واکر استینافش را در مخالفت با برده‌داری در آستانۀ جنگ داخلی منتشر کرد، و هم زمانی که الیزابت کدی استنتون۸ پیش‌نویش درخواست برای اصلاحاتش را در سنکا فالز رونمایی کرد، دلیلشان این بود که از یک سو اعلامیۀ استقلال را با درنظرگرفتن مستثناشدگان بازسازی کنند، و از سوی دیگر خود را در مقام اخلاف فلسفی آن مردانی بنشانند که اعلامیه را امضا کرده بودند.

آمریکا آن‌قدر که شاهکار بازآفرینی بود، شاهکار آفرینندگی نبود. ادبیاتی که بنیان‌گذاران برای برابری و حقوق به کار بردند راه خود را به کنایات مردم گشود؛ بدین ترتیب ساخته و بازساخته شد و خود را به دو طرف طیف سیاسی کشاند. زمانی که دونالد ترامپ -که بعد کاندیدایی شد که از صندوق‌های رأی بیرون آمد- در اواخر سال ۲۰۱۵ با آلکس جونز، نظریه‌پرداز توطئه و نفرت‌پراکن، مصاحبه کرد، واکنش تشکیلات سیاسی ناباوری بود. اما شاید بهتر بود در واکنششان بازنگری می‌کردند. جونز به ترامپ گفت: «کاری که تو می‌کنی حماسه است». دو آدم خودخواندۀ بی‌نام‌و‌نشان نشسته بودند و صحبت می‌کردند. جونز ادامه داد: «کار تو در سطح جرج واشنگتن است».

لپور، هم در کتابش و هم جاهای دیگر، می‌گوید هر نسل می‌باید «راهی برای به‌ارث‌بردن میراثی از انقلاب آمریکا بیابد». او می‌گوید: «ما مردمی هستیم که در یک ایده سهیمیم». ممکن است حق با او باشد؟ هرچه باشد، داستان جذابی است.


اطلاعات کتاب‌شناختی:

Lepore, Jill. These Truths: A History of the United States, W. W. Norton & Company, 2018


پی‌نوشت‌ها:
• این مطلب را الکس کارپ نوشته است و در تاریخ ۱۹ اکتبر ۲۰۱۸ با عنوان «History for a Post-Fact America» در وب‌سایت نیویورک ریویو آو بوکس منتشر شده است. وب‌سایت ترجمان آن را در تاریخ ۲۱ آذر ۱۳۹۷ با عنوان «در آغاز، همه‌جا آمریکا بود: تاریخی جدید از آمریکا» و ترجمۀ آرش رضاپور منتشر کرده است.
•• الکس کارپ (Alex Carp) ویراستار تحقیقی وب‌سایت‌های نیویورک ریویو آو بوکس و گرنیکا است.

[۱] Duke University Reporters’ Lab: مرکز راستی‌آزمایی وابسته به دانشگاه دوک است [مترجم].
[۲] trial by ordeal: محکمه‌ای که در آن فرد متهم کاری خطرناک مثل نوشیدن زهر و راه‌رفتن بر روی آتش انجام می‌دهد تا پس از آن با بهبودی متهم بی‌گناهی‌اش ثابت شود. این محکمه هم در دین زرتشتی و هم در مسیحیت ایام قرون وسطا رواج داشت [مترجم].
[۳] trial by combat: محکمه‌ای که در آن، به‌دلیل کافی‌نبودن شواهد برای اثبات دعاوی یکی از طرفین، قاضی شاکی و متهم را ملزم به نوعی دوئل و نبرد تن‌به‌تن می‌کند و فرد پیروز طرف برحق دادگاه اعلام می‌شود. ریشۀ این نوع قضاوت به گذشتگان اقوام ژرمن می‌رسد [مترجم].
[۴] category error
[۵] Taíno: دسته‌ای از بومیان کاراییب [مترجم].
[۶] Hispaniola
[۷] Continental Congress: کنگرۀ قاره‌ای یا کنگرۀ فیلادلفیا شامل سیزده نماینده از سیزده مستعمره‌نشین بود که، در زمان انقلاب، ادارۀ حکومت را در دست گرفت [مترجم].
[۸] Elizabeth Cady Stanton: از بنیان‌گذاران مبارزه برای حقوق زنان بود، و از چهره‌های تأثیرگذار نخستین کنوانسیون حقوق زنان که در شهر سنکافالز برپا شد [مترجم].

مشاهده ادامه مطلب

شبکه �اضلاب تهران را می‌بلعد

پدیده �رونشست‌ها با وجود بی‌اعتنایی مسئولان همچنان تهران را تهدید می‌کنند تا جایی که �رودگاه بین‌المللی امام را نشانه ر�ته‌اند. برای قطار سراسری جنوب به‌شمال در ورامین نقشه شومی در سردارند. زمین‌شناسان تنها راه نجات پایتخت از �رونشست‌های خزنده را ن�وذ پذیرکردن شهر می‌دانند؛ چیزی که «جواد بلورچی» زمین‌شناس، مشاور و سخنگوی سابق سازمان زمین‌شناسی از آن به «شهر ن�وذ» نام می‌برد. او می‌گوید: «تمام تهرانی‌هایی که آب باران را به شبکه �اضلاب می‌�رستند، مجرم هستند. این باران باید با چاه جذبی به خاک ن�ود کند.» تهران براساس گزارش سازمان زمین‌شناسی سالی ۳۶ سانتیمتر �رونشست می‌کند.

بلورچی می‌گوید: «�رونشست تهران در ۱۲ سال گذشته دو برابر شده است. سال ۸۴ �رونشست ۱۷ سانتیمتر بود.» به گ�ته او با وجود خیزش �رونشست‌ها در دشت تهران هیچ کس مسأله را جدی نمی‌گیرد. بلورچی نسخه سختی را برای نجات تهران از �رونشست‌هایی که ممکن است یک روز صبح یک بخش از شهر را ببلعد می‌نویسد. او می‌گوید: «شهر ن�وذ را تنها زمانی می‌توان از دل تهران سنگی- سیمانی بیرون کشید که مسیرهای طبیعی رودخانه‌های تهران باز شود.» این مسیرها با برج سازی‌ها در یکی دو دهه گذشته کور شده‌اند!

«محمد درویش» کارشناس بیابان‌زدایی نیز براساس آمار سازمان زمین‌شناسی می‌گوید: «میزان �رونشست تهران از کل دنیا بیشتر است. ما (ایران) رکورددار بالاترین �رونشست‌ها در منطقه هستیم.» او هم انگشت اتهام را به سمت «سدسازان» می‌کشاند و می‌گوید: «روی تمام رودخانه‌های منتهی به حوزه دریاچه نمک سد ساخته‌اند.» به گ�ته درویش حوزه دریاچه نمک ۱۰ میلیون هکتار است که توسط رودخانه‌های «کرج»، «جاجرود» و «خررود» از سمت قزوین، «قم رود» از سمت قم و چند رودخانه از سمت همدان وارد دریاچه نمک می‌شود.

«منابع طبیعی �کر می‌کند با بستن چند چاه می‌توان �رونشست را مدیریت کرد اما باوجود هزینه‌های چند هزارمیلیاردتومانی دشت تهران دارد می‌میرد»

او بزرگ‌ترین �رونشست را متعلق به منطقه جنوب غرب تهران می‌داند و می‌گوید: «در دشت شهریار تا ۳۶ سانتیمتر گزارش شده.» درویش دشت معین‌آباد ورامین را هم یکی از مناطق بحرانی �رونشست تهران می‌داند و می‌گوید: «این درحالی است که ما یک دهه پیش در این دشت، مشکل� خیز آب داشتیم و وزارت نیرو از میدان خراسان آب را بیرون می‌کشید. اما الان آبی وجود ندارد. دکل‌های انتقال برق کج شده‌اند.» به گ�ته درویش مسئولان تازه به این نتیجه رسیده‌اند که چند دهه گذشته اکولوژیست‌ها درست می‌گ�تند که وسعت ۷۵۰ کیلومتری تهران ظر�یت سکونت دو ونیم تا سه میلیون ن�ر را دارد. هرچند این نتیجه هم عملکرد مسئولان را تغییر نداده است!

معاون سابق سازمان محیط زیست می‌گوید: «گزارش‌هایی به شهرداری شهرری رسیده که خانه‌ها در معرض نشست قرار دارند. درب اتاق‌ها و آشپزخانه بسته نمی‌شود.» او هشدار می‌دهد که این شرایط می‌تواند خسارت زلزله‌های احتمالی را ا�زایش دهد.

درویش درباره وضعیت �رونشست‌ها در منطقه ۲۲ تهران هم می‌گوید: «ما در مؤسسه تحقیقاتی سازمان جنگل‌ها (باغ گیاه‌شناسی) براساس اسناد موجود در سال ۴۵، ۶ چاه برای آبیاری داشته‌ایم. آن زمان عمق چاه‌ها به ۶۰ متر می‌رسید. در سال ۵۷ عمق چاه به ۸۰ متر رسید. حالا سه چاه هم خشک شده و برای رسیدن به آب تا ۲۰۰ متر ک� شکنی کردیم.» به گ�ته او از دریاچه استادیوم آزادی تا  وردآورد بین ۷ تا ۱۷ سانتیمتر �رونشست ات�اق ا�تاده است. او خبر بد دیگری هم دارد. در این منطقه همچنان ساخت و ساز وجود دارد و هنوز بخشی از جمعیت در این واحدها ساکن نشده‌اند.

درویش بحث را به سمت شکایت مداوم ساکنان برج‌های اطرا� دریاچه چیتگر درباره بوی �اضلاب می‌برد و می‌گوید: «چون ساخت‌وسازها با عجله در حال وقوع است، هیچ کس به زیرساخت‌ها �کر نمی‌کند.» او برج‌سازی در همت و حکیم را هم مثل چیتگر بسیار بحرانی می‌داند و نسبت به آن هشدار می‌دهد.

بلورچی، زمین‌شناس هم اعتقاد دارد مهم‌ترین �رونشست‌ها در زمین‌های کشاورزی در حال وقوع است اما کسی به آن توجه نمی‌کند. او بخشی از ماجرا را زیر سر تراکم �روشی و بلندمرتبه‌سازی می‌داند و هشدار می‌دهد که «همه آبخوان‌ها دارد از بین می‌رود.»

مرگ آبخوان‌ها یعنی مرگ تهران

بلورچی می‌گوید: «منابع طبیعی �کر می‌کند با بستن چند چاه می‌توان �رونشست را مدیریت کرد اما باوجود هزینه‌های چند هزارمیلیاردتومانی دشت تهران دارد می‌میرد». او اعتقاد دارد که نصب کنتور هوشمند نمی‌تواند پایتخت را از سقوط در دل خاک نجات بدهد. این زمین‌شناس درباره وضعیت �رونشست‌ها در �رودگاه امام خمینی هم می‌گوید: «نرخ �رونشست در این �رودگاه بالا نیست اما با توجه به کارکرد �رودگاه، هر ترکی می‌تواند به ایجاد خسارت منجر شود، بنابراین باید مدام پایش شود.» او از ات�اقی که در خیابان مولوی می‌ا�تد به‌عنوان «�روریزش» یاد می‌کند و می‌گوید �روریزش‌ها در این منطقه ربطی به �رونشست‌های دشت تهران ندارد.

مسئولان تازه به این نتیجه رسیده‌اند که چند دهه گذشته اکولوژیست‌ها درست می‌گ�تند که وسعت ۷۵۰ کیلومتری تهران ظر�یت سکونت دو ونیم تا سه میلیون ن�ر را دارد. هرچند این نتیجه هم، عملکرد مسئولان را تغییر نداده است.

وی تأکید می‌کند: «در این منطقه یا سق� قنات ریزش کرده یا نتیجه دستکاری در سیستم �اضلاب شهر است. �روریزش‌ها چون در شهر ات�اق می‌ا�تد به چشم می‌آید اما هیچ کس توجهی به از بین ر�تن‌ دشت‌ها و آبخوان‌هایش ندارد».

سخنگوی سابق سازمان زمین‌شناسی مهم‌ترین مناطق تهران که در معرض �رونشست قرار دارد را اسلامشهر، شهریار، چهاردانگه، احمدآباد مستو�ی، ورامین و.. می‌داند و می‌گوید: «اگر همین امروز راهکارهای عملی را برای کنترل �رونشست شروع کنیم، ۱۵ سال دیگر نتیجه آن را می‌بینیم.» او همین موضوع را یکی از دلایل بی‌توجهی مدیران به موضوع می‌داند ومی گوید: «چون در دوره مدیریتشان نه اثر �رونشست را به شکل جدی می‌بینند ونه نتیجه عملکرد مثبت آن را، بنابراین کاری هم انجام نمی‌دهند.» وی هشدار می‌دهد: «۶۰ درصد آب کشور از آب‌های زیرزمینی تأمین می‌شود، اگر از بین برود کشور با بحرانی غیرقابل جبران روبه‌رو می‌شود.»

وی اولین و مؤثرترین حمله به دشت تهران را ساخت سد روی رودخانه کرج می‌داند و می‌گوید: «شهر تهران را با سیمان، بتن و آس�الت پوشاندیم و جلوی ن�وذ آب را گر�تیم.» به گ�ته این زمین‌شناس یک مدتی با چاه �اضلاب این کمبود جبران می‌شد اما الان با شبکه �اضلاب جلوی پدیده ن�وذ به طور کلی گر�ته شده است. او شهر ن�وذ را مهم‌ترین راهکار برای تهران می‌داند و نخستین ایراد را به سمت شبکه �اضلاب می‌برد و می‌گوید: «امروز بسیاری از خانواده‌ها آب باران را به شبکه �اضلاب وصل می‌کنند. درصورتی که این کار جرم است و باید توسط چاه جذبی وارد زمین شود. حداقل به شبکه �اضلاب شهری نباید وصل کرد.»

بلورچی ن�وذپذیر کردن آس�الت‌ها و پارک‌ها را یک گام دیگر می‌داند و می‌گوید: «باید از آس�الت ن�وذپذیر است�اده کرد. باید چاه بزنیم و آب باران را روانه‌ جوی‌ها کنیم تا به زمین تزریق شود.» وی کانالیزه کردن رودخانه‌های تهران را یکی دیگر از اشتباهات هزینه‌زا می‌داند و می‌گوید: «این بتن‌ها را باید خراب کرد. رودخانه‌های تهران باید زنده شوند.»

او هشدار می‌دهد که طبیعت زمینش را پس خواهد گر�ت و ما نباید بگوییم: «چرا سیل می‌آید؟»

مشاهده ادامه مطلب

دشمنی پنهان ایران | روزنامه راه دلسوخته

نیروهای امنیتی کشور در آخرین تلاش‌های خود در ولایت غزنی به انبار اسلحه از طالبان دست یافته که گفته می‌شود ساخت جمهوری‌ اسلامی ایران هستند.

به نقل از طلوع نیوز، غلام‌داوود تره‌خیل، فرمانده پولیس غزنی در این‌باره گفت:«این جنگ‌افزارها را که شما دیدید و بسیار جدید هستند به دست مخالفان مسلح دولت قرار دارد، ساخت ایران هستند که برای ادامۀ جنگ به طالبان تحویل داده شده‌اند.»

 دو هفته پیش‌تر یک مقام امریکایی نیز گفته بود که نیروهای امنیتی افغانستان از حومه‌های شهر لشکرگاه و نزدیکی‌های دلسوخته هوایی قندهار، به تسلیحات ساخت ایران دست یافته‌اند.

این دو مورد تنها مواردی نیستند که نیروهای امنیتی شواهدی از مداخله‌های مستقیم ایران در مسایل داخلی افغانستان به‌دست می‌آورند، بل بار‌ها تسلیحات ساخت ایران از نزد طالبان به‌دست آمده و در مواردی در سال‌های گذشته افرادی توسط امنیت ملی کشور نیز دستگیر شدند که ماموریت‌های انفجاری و تروریستی را از سوی سپاه‌‌ قدس پاسداران داشتند.

سال پیش سفارت ایران نیز تایید کرده بود که روابط نزدیکی با طالبان دارند. ملا‌اختر منصور در ماه جون ۲۰۱۶ درست زمانی‌که از ایران به پاکستان برمی‌گشت شکار پهباد امریکایی شد.

دویچه‌وله مدتی بعد از قتل ملا‌منصور، گزارشی را منتشر کرد که ملا‌منصور قبل از کشته شدن دو ماه در ایران بوده و به توافق‌های خوبی با مسوولان ایرانی رسیده بود.

از دو سال به این طرف، یعنی زمانی‌که بند‌سازی در حوزه غرب کشور تسریع یافت، جنگ فراه نیز شدت گرفت. بند سلما، بند کجکی و بند کمال ‌خان، همه روی آب‌هایی قرار دارند که به ایران سرازیر می‌شوند.

فراه ولایتی است در غرب افغانستان که از غرب با ایران، شمال با ولایت هرات، از جنوب با ولایت نیمروز، از جنوب شرق با هلمند و از شرق با ولایت غور همسایه است. بند سلما در ولایت هرات، بند کجکی در هلمند و بند کمال ‌خان در نیمروز موقعیت دارند. با نا‌امن ساختن فراه کلید بحران هر سه ولایت به‌دست بحران‌آفرینان قرار می‌گیرد.

این‌که افراطی‌گرایی دینی در تمام افغانستان بی‌داد می‌کند حرفی نیست و علت اکثر بدبختی‌ها در وجود ما نهفته است، اما تشدید جنگ در فراه بیشتر به نفع کیست؟

چه دلیل جدی برای تشدید جنگ فراه برای کشورهای همسایه و ایران وجود دارد؟

بحران زیست‌محیطی ناشی از سیاست بند‌سازی مفرط که در سال‌های اخیر دامن‌گیر  ایران شده بر هیچ‌ کسی پوشیده نیست.

کم‌آبی، ریزگرد، فرونشست‌های زمین در برخی نقاط ایران به‌دلیل تخلیه سفره آبی آن مناطق و بحران اجتماعی که ناشی از مشکلات زیست‌محیطی بر برخی نقاط ایران مستولی شده، همه درد‌هایی‌اند که ایران دوای آن را در این طرف مرز در تخریب بند‌های افغانستان می‌داند.

در مدت بیش از سه دهۀ گذشته، جنگ و نا‌امنی و سیزده‌سال زعامت حامد کرزی، ایران توانست به شکل خوب بدون حتا یک تشکر، آب‌های ما را به دلخواه خود مصرف کند.

علاوه بر این با ترکمنستان بند اعمار کرد و نام آن را بند دوستی گذاشت، در حالی‌که آب این بند به شکل غیر قانونی و غصبی فراهم می‌گردید.

اما حالا حیات همان بند دوستی نیز در خطر است و کاسه‌های مصنوعی که برای جمع‌آوری مازاد آب بی‌صاحب ما ایجاد کرده نیز به شدت در حال خشک شدن‌اند.

حالا تمام تلاش خود را به کار بسته که با نا‌امن‌سازی اگر بتواند به مراد خود برسد، اما جالب این است که مسوولان ما این طرف، هیچ خم به ابروی خود نمی‌آورند که این همه اسلحه ایرانی در انبار نظامی طالبان چه می‌کند؟

افغانستان در هجده‌سال اخیر سیاست بیش از حد معمول انعطاف‌پذیر در برابر ایران در دستور سیاست خارجی خود قرار داده است. شاید منطقی باشد به دلیل اینکه ما بیشتر از ایران آسیب‌پذیریم و ناگزیر تا حدودی انعطاف داشته باشیم، ولی وقتی عملا سلاح ایرانی به‌دست مخالفان مسلح کشف می‌شود، سکوت چیزی را حل نخواهد کرد.

در این صورت بهتر است حکومت افغانستان با مشورت شرکای بین‌المللی خود از جمله ایالات ‌متحده امریکا و کشور‌های بزرگ اروپایی برای چاره‌جویی، راه منطقی و مناسبی در پیش گیرد، در غیر آن ایران با کمال وقاحت مداخله خود را ادامه خواهد داد و هرگز فکر نخواهد کرد که گذشت افغان‌ها در برابر مداخله بی‌شرمانه ایران فقط از روی نجابت است و حسن هم‌جواری. به همان پیمانه که مداخله خود را در کشور‌های خاور میانه، یمن و حتا آفریقا به قیمت خون میلیون‌ها کودک ادامه می‌دهد، در افغانستان نیز ادامه خواهد داد.

تنها مایۀ امید این است که جمهوری ‌اسلامی ایران در طول جنگ‌های داخلی به خوبی آزمایش پس داده و مردم افغانستان بار دیگر آزموده نخواهند شد، بحث یک مشت هراس‌افکن اجیر از مردم افغانستان جداست و از آن چیزی نیز ساخته نخواهد شد.

ولی روی هم‌رفته بهتر است ایران به حاکمیت ملی افغانستان احترام داشته باشد، به حقوق همسایگی ما حرمت بگذارد و مسایل و مشترکات همسایگی از مجراهای قانونی و حقوق بین‌المللی دنبال گردد.

افغانستان با ثبات برای همه منطقه خوب است و نقش مفید و مثبت برای بهبود کل منطقه خواهد داشت. ایران به‌جای دشمنی پنهان با افغانستان از نقش دوستی و شراکت با افغانستان سود بیشتری خواهد برد.

روزنامه راه دلسوخته/ سرمقاله

مشاهده ادامه مطلب

نقدی بر کتاب تاریک ماه

تاریک ماه

منتقد: دکتر فروغ اولاد

تاریک ماه روایت مرد سرگردانی به اسم میرجان است. میرجانی که این سرگردانی را انتخاب نکرده است و به ستم به او تحمیل کرده اند. زبان تاریک ماه زبان بومی شاعرانه ای است از اقلیم سیستان و بلوچستان. اقلیمی که برای ما کمتر شناخته شده است. یکی از جذابیت های این رمان به جز تعلیق هایی که در سراسر داستان شناور است، همین اقلیمی است که از طبیعت و مردمانش کمتر می دانیم. تاریک ماه از عناصر دیگری نیز برخوردار است که در اغلب رمان های معاصر غایب است و آن کشش و پایان بندی خوبش می باشد. علیمرادی کتاب را بر مبنای سفر اودیسه وار میرجان نهاده است. اودیسه ای در زمان و مکانی دیگر. او در بهره گیری از اساطیر موفق بوده  و با مهارت تمام اساطیر را در بافت زندگی مردم آن دیار به تصویر کشیده است. مردمی که زمان بر آنها نگذشته است و هنوز با باورهای اساطیری زندگی می کنند. آنان برای اثبات بی گناهی خود باید از آتش بگذرند و این همان ور ( آزمون ) آتش در اسطوره سیاوش است. مثال دیگر بیابانی است که میرجان آواز پریان را می شنود، همانند آواز سیرن ها در اسطوره اودیسه، میرجان می خواهد بی اختیار به سوی آنان رود، مرد همراهش می داند که پریان او را هلاک خواهند کرد،  تمام سعی خود را می کند و به سختی جلوی او را می گیرد. حوادثی که سرنوشت پیش پای میرجان می گذارد، استفاده از اساطیر و سنت های عشایر و روستاهای سیستان و بلوچستان ، تعلیق ها و پایان بندی هنرمندانه،  تاریک ماه را میان رمان های معاصر شاخص می کند
چند صفحه اول کتاب را که پیش رفتم، با خودم گفتم ماهان. تو ماهانی میرجان. ماهان مصری هفت پیکر نظامی گنجوی. بهرام گور در گنبد پیروزه رنگ می نشیند و دختر پادشاه اقلیم پنجم برایش افسانه می گوید. افسانه ی ماهان مصری. ماهان و میرجان هر دو ربوده می شوند. ماهان را دیو می رباید و میرجان را یاغی ها. هر دو مرد عاشق زن هستند و زندگی آرام. هر دو مرد در بیابان آواره می شوند. هر دو مرد با خود واگویه ای دارند و  مویه ای از بخت شومشان. هر دو مرد به هیچ کس نمی توانند اعتماد کنند. ماهان به هر کسی اعتماد می کند و با او همقدم می شود، دیو از آب درمی آید و میرجان نیز از همه جا رانده می شود. یاغی ها چونان هیلا و غیلا ، در پی اویند. از خانه و خانمان خویش رانده می شود، در پی عشقی ناکام ایلی را که به او پناه برده است، ترک می کند و سرانجام همه اعتمادهایش ویران می شود. کوه و بیابان و آدم های ناشناس میرجان را احاطه کرده اند ، ماهان را نیز شباهنگام در بیابانی خوفناک دیوها احاطه کرده اند ، دورش را می گیرند، می رقصند، های و هوی می کنند، برمی خروشند، شاخ و خرطوم دارند، آتش از دهانشان بیرون می جهد و ماهان در میانه ی این دوزخ،  وحشتزده به این سو و آن سو می دود. صبحگاه ماهان  گرسنه و تشنه و خسته به باغی زیبا می رسد. ماهرویی می بیند که بر بساط عیش نشسته است و دخترکان زیبا در اطرافش گل و شمع و شکر گسترده اند. به ماهرو دل می بازد  و دلخوش می شود که مصیبت ها تمام شده و به ساحل امن رسیده است، مانند میرجان زخمی افتاده در بستر در خانه خورشید. میرجان دل در گرو هانی دارد و ماهان لب بر لب ماهرو می نهد که ناگهان ماهرو به گاومیشی گراز دندان مبدل می شود. اژدهایی اهریمنی از گریبان زنی زیبا سربرمی آورد و ماهان را در کام خود می کشد. دگردیسی دیو و اژدها به یاغی ها نمایانگر اسطوره شکنی در ادبیات مدرن است. این اسطوره شکنی ها در زمره ی اسطوره های ادبی است. سرنوشت ماهان و میرجان تراژیک است. اسیر در دست تقدیر و  آواره ی بیابانی پر از خوف و هول و هراس. قدما گفته اند که قلم هر انسان بر سرنوشت او خشک شده است

مشاهده ادامه مطلب

مادر: چهره‌ای برای تمام رنج‌های جهان

عکاس: جان والتر بنتس.

 

ژاکلین رز، هارپرز — ۱۲ اکتبر ۲۰۱۶، گزارشی در صفحۀ اول سان، روزنامۀ محافظه‌کار بریتانیایی، منتشر شد که خبر می‌داد طی سال گذشته نهصد زن که شهروند بریتانیا نبودند، در یکی از بیمارستان‌های سرویس سلامت همگانی (ان.‌اچ.‌اس)۱، وضع حمل کرده‌اند. و مالیات‌دهندگان بودند که باید این صورت‌حساب چهارمیلیون پوندی را می‌پرداختند. بیمارستان -بخوانید کشور- «غرق» در مادران خارجی شده بود.

عکسی از بیمبو آیلابولا را روی مقاله چاپ کرده بودند، زنی نیجریه‌ای‌تبار که پنج سال پیش با هزینۀ دویست‌هزار پوندی برای ان.‌اچ.‌اس و با عمل سزارین پنج‌قلو به دنیا آورده بود. تصویر آیلابولا که پنج نوزادش را در آغوش گرفته بود بی‌تردید انتخاب شده بود تا کلیشۀ سیاهان و فقرایی را تقویت کند که غیرمسئولانه و به حد افراط تولیدمثل می‌کنند. به نظر می‌رسید مقاله می‌گوید: «این مادر را بندازید بیرون». (مقاله خیلی جلوی خودش را گرفته بود تا از پیشنهادِ دستگیرکردن این مادر پرهیز کند.) ویرانیِ توطئه‌‌باری که این زنان خارجی به بار آورده‌اند، ارزش‌های کشور و همچنین منابعش را تهدید می‌کرد.

مقالۀ سان وقتی منتشر شد که تصویر کودکان بی‌مادر نیز در صدر اخبار بود. بچه‌های نابالغی بدون همراه در «جنگل»، اردوگاهی در کالۀ فرانسه، روی پای خودشان ایستاده بودند و امید داشتند که دولت بریتانیا به آن‌ها اجازۀ ورود بدهد. تخمین می‌زنند، از زمانی که بحران مهاجرت در ۲۰۱۵ آغاز شد، ۹۰هزار کودک و نوجوان خودشان به‌تنهایی به اروپا سفر کرده‌اند و حدود هزار تَن از آن‌ها سرانجام به کاله رسیدند، جایی که در آن زندگی‌ای عاری از ‌تمدن را می‌‌گذراندند: چادرهایشان را با هجده کودک دیگر شریک بودند، بدون تشک، بدون تجهیزات گرمایشی، بدون پتو. بعضی از این بچه‌ها حینِ هجوم‌بردن به‌سمت آزادی در بریتانیا کشته شدند، زیر کامیون‌ها می‌رفتند، در کانتینرهای یخچال‌دار مخفی می‌شدند، یا اینکه خودشان را جلوی ماشین‌هایی می‌انداختند که امیدوار بودند آن‌ها را به بریتانیا ‌برسانند. دولت محافظه‌کار در تمام این

شاید چیزی که افسردگی پس از زایمان نام دارد راهی برای نشان‌دادن اندوه است، اندوه گذشته، حال و آینده

موارد، مانع پذیرش آن‌ها شد، و در اوایل سال ۲۰۱۷، اسکان مجدد آن‌ها را متوقف کرد.

مادران این کودکان کجایند؟ مادرانِ غایبِ کودکانِ مهاجر روی دیگر «گردشگران سلامتِ» باردار هستند که روزنامۀ سان آن‌ها را به باد انتقاد گرفته است. در زمینۀ مهاجرت و مصیبت‌هایش و داستان‌های واقعی پشت آن، مادران یا نادیده انگاشته شده‌اند یا هدف سرزنش قرار گرفته‌اند.

چرا غالباً مادرانْ مسئول شرارت‌های جهان به شمار می‌آیند؟ مادران را علت هر چیزی می‌دانیم که در جامعۀ ما درست عمل نمی‌کند، ازجمله فروپاشی ساختار اجتماعی، تهدید تأمین اجتماعی، زوال سلامت کشور. ما آن‌ها را هم‌زمان مسئول تأمین امنیت و به‌مخاطره‌انداختن آینده‌مان می‌دانیم.

«فقط می‌خواهم خوشحال باشی». کدام مادر، کدام مادر یا پدری، است که خواسته‌اش این نباشد؟ هر چقدر هم که این خواسته محال باشد؟ اولاً محال است چون آرزوی خوشحال‌بودن است، به‌جای اینکه آرزوی داشتنِ زندگی‌ای برای خودت باشد، ثانیاً محال است چون نوعی از زندگی نیابتی از طریق فرزند است؛ و نهایتاً محال است چون ناقوس مرگِ هر شانسی برای خوشحالی است، چرا که آن لحظه‌ای که می‌خواهی خوشحال باشی، بی‌تردید خوشحالی را از بین می‌بری. خواهرم، گیلیان رز، یک بار به من گفت که با زنی در قطار صحبت کرده که در دهۀ پنجاه از کارائیب مهاجرت کرده و بعد، با وجود تمام مشکلات، پله‌پله در نظام آموزشی پیش رفته تا مدیر مدرسه‌ای در لندن شده است. وقتی آن زن این توصیه را شنیده که والدین باید خوشحالی بچه‌هایشان را بخواهند خندۀ شدیدی سر داده، انگار که کل این ایده شوخی وقیحی باشد، یعنی آخرین چیزی که مادری باید برای فرزندش بخواهد. آن زن از مصیبت‌های جهان آگاهی داشت، اما از دورنمای کاری که باید انجام شود سرمست بود. پسرش به یکی از مشهورترین تحلیلگرانِ نژادپرستی در بریتانیا بدل شد.

همیشه، وقتی به روشی فکر می‌کنم که از مادران انتظار می‌رود هرگونه احساس ناامیدی را پشت درهای بسته حبس کنند، خصوصاً در اولین لحظاتِ بی‌ثبات مادربودن، این داستان و سخاوت سرسختانه و همه‌جانبۀ روح آن زن را به خاطر می‌آورم. امروزه، افسردگی پس از زایمان را به برهم‌خوردن تعادل هورمونی نسبت می‌دهند و معمولاً با دارو یا رفتاردرمانیِ شناختی معالجه‌اش می‌کنند. اما شاید چیزی که افسردگی پس از زایمان نام دارد راهی برای نشان‌دادن اندوه است، اندوه گذشته، حال و آینده. این تجربه باید دوباره به کانون رنج بشری وارد شود و موضوعی شناخته شود که از نظر جسمانی و تاریخی معنادار است، به‌جای اینکه صرفاً

احساس می‌کنند شکست خورده‌اند چرا که فرزندانشان را می‌زنند؛ فرزندانشان را می‌زنند چرا که احساس می‌کنند شکست خورده‌اند

موضوعی بالینی قلمداد شود.

در آفریقای جنوبی، افسردگی پس از زایمان را یک بیماری‌ همه‌گیر توصیف کرده‌اند. این بیماری در میان سیاه‌پوستان فقیری شایع است که تحت تأثیر نژادپرستی مداوم و نابرابریِ اجتماعی و اقتصادی بی‌وقفه قرار دارند. اخیراً تحقیقی در آفریقای جنوبی بر افسردگی در میان مادران سیاه‌پوستِ کم‌درآمدی تمرکز کرده است که اَشکالی از خشم و غضب را، در منتها درجۀ ناامیدی‌شان، علیه کودکانشان اِعمال کردند. وقتی از آن‌ها پرسیده شد که خشم و پرخاشگری‌شان را چگونه درک می‌کنند، سه دلیل عمده ارائه کردند: فرزند پرتوقع و آرزوی خودشان برای اینکه «مادر همیشه-‌سخاوتمند و همیشه-بخشنده» باشند؛ فرزند بی‌ملاحظه که آنان را عمیقاً از نیاز شخصی‌شان به توجه، حمایت و احترام آگاه می‌کند؛ و فرزندِ درگیرِ خشونت و سوءمصرف مواد مخدر که مانعِ برآورده‌شدن آرزوی مادر برای «هویت جدید و زندگی جدیدی از طریق فرزندش» می‌شود. به تأملاتی که مادر افسرده را به فرزندش پیوند می‌دهد توجه کنید: خواسته‌های فرزندْ مادر را به کمالی دست‌نیافتنی سوق می‌دهد؛ فرزند بی‌ملاحظه بی‌توجهی ریشه‌ای مادر به زندگی خودش را برجسته می‌کند؛ فرزند خشن آرزوی آینده‌ای بهتر را که قرار بود خود فرزند تجسمش باشد نابود می‌کند.

این دلایل شاهدی برای ارتباط قوی بین افسردگی شدید و فقر است، ارتباطی که از نظر بالینی معمولاً به نادیده انگاشتن آن گرایش داریم (در این مورد، نکتۀ دیگر هم وجود دارد: وعدۀ تحقق‌نایافتۀ زندگیِ بهتر بعد از پایان آپارتاید باید اوضاع را خیلی بدتر کرده باشد). همچنین، شرکت‌کنندگان در این مطالعه الگوهای آشنایی را تکرار می‌کنند که در آن‌ها خشم زن، که از نظر اجتماعی نابخشودنی تلقی می‌شود، در شکلِ خشونت علیه خودش یا فرزندش درونی می‌شود. اما چیزی که به‌وضوح برای من برجسته است دور باطل آرمان‌گرایی‌ای است که این زنان گرفتار آنند. تک‌تک آن‌ها مرجع خشمشان را «رنج و سرخوردگیِ مربوط به این مسئله می‌دانند که مادرانی که می‌خواستند باشند نیستند». احساس می‌کنند شکست خورده‌اند چرا که فرزندانشان را می‌زنند؛ فرزندانشان را می‌زنند چرا که احساس می‌کنند شکست خورده‌اند.

در خانواده‌های مدرن، مادر را برای همۀ کمبودهای زندگی فردی سرزنش می‌کنند. حقیقت این است که مادران شکست می‌خورند. چنین شکستی را نباید فاجعه قلمداد کرد، بلکه باید آن را بخش طبیعی و تعیین‌کننده‌ای از وظیفۀ مادری دید.

بدترین و تحمل‌ناپذیرترین درخواستی که بر مادران تحمیل می‌شود -فرای تصویرِ زیادی شیرین از آینده‌ای بی‌نقص، فرای این انتظار که آنان باید زندگی‌هایی پر از

شاید همیشه گسستی بنیادی بین چیزی که مادر مشتاقانه برای فرزندش می‌خواهد و کسی که فرزند به آن تبدیل می‌شود وجود داشته باشد

سعادت و رضایت پدید بیاورند- دامنۀ وسیع تشویش‌های تاریخی، سیاسی و اجتماعی‌ای است که از مادران می‌خواهیم آن‌ها را خنثی کنند. از مادران انتظار داریم که گذشته را لگدمال کنند و ما را از زمان تاریخی خارج کنند، یا، در نسخه‌ای که دست‌کم مزیت احساساتی‌گریِ خاص خودش را دارد، سرآغاز جدیدی را رقم بزنند. اما هر تولد با سرگذشتی همراه می‌شود که خودش انتخاب نکرده است. مادری که، چنان‌که انتظارش می‌رود، مشتاق است فرزندش صرفاً تجسم امر آزاد، جدید و نیک باشد در این خطر است که انکار سرگذشت، و فرارش از رنج را بر بدن و ذهن فرزندش نیز حک کند.

خانوادۀ مادربزرگ مادری من در سال‌های جنگ جهانی دوم در اردوگاه کار اجباری خلمنو جانشان را از دست دادند. مادربزرگ و پدربزرگم در لندن چیزی بیش از این نمی‌خواستند که در محیط جدید در امان باشند، و می‌خواستند دو دخترشان هیچ نشانی از شقاوتی را احساس نکنند که بر زندگی خودشان اثر گذاشته بود. بزرگ‌ترین آرزویشان برای دخترانشان این بود که با مردانی یهودی ازدواج کنند، بچه‌دار شوند و سر و سامان بگیرند. مادرم، که سنش به‌زحمت به بیست‌ سال می‌رسید، را به پدرم شوهر دادند، که داشت از آسیب روحی خودش، شکنجه‌شدن در اردوگاه اسرای جنگی در ژاپن، بهبود می‌یافت. مادرم می‌خواست پزشک شود، اما اجازه نداشت که جایگاهی را که در دانشکدۀ پزشکی به دست آورده بود نگه دارد، به‌جایش با یک پزشک ازدواج کرد.

اما آرزوهایش برای دختران خودش از آن لحظۀ منع‌شدن شروع به رشد کرد. من و خواهرم آزادی‌هایی داشتیم که از مادرم دریغ شده بود. اما از خودم می‌پرسیدم چه چیزی باعث شده که فکر کند این کار برای ساکت‌کردن گذشته کافی است؟ آیا آزادی آموزشی و جنسی -که من همیشه به‌خاطرش سپاسگزارم- می‌تواند آینده‌ای را تضمین کند که تاریخْ آن را لکه‌دار نکرده باشد؟ شاید همیشه گسستی بنیادی بین چیزی که مادر مشتاقانه برای فرزندش می‌خواهد و کسی که فرزند به آن تبدیل می‌شود وجود داشته باشد. شاید این مسئله یکی از رنج‌های مادرشدن است: فهمیدن اینکه فرزند شما در اعماق روحش داستانی دارد که امید داشتید، یک بار برای همیشه، او را از دست آن آزاد کنید.

می‌گویند وظیفۀ مادر این است که ترس‌های فرزندش را فروبنشاند. اما به این نکته توجه نمی‌کنیم که انجام‌دادن این کار ممکن است تحت تأثیر ترس‌های خود مادر قرار بگیرد. مادر باید مثل یک ماده‌شیر بی‌باک باشد. این موضوع تلویحاً می‌گوید که ماده‌شیر از توله‌هایش به‌شکل غریزی حفاظت می‌کند، زیرا هیچ زندگی شخصی‌ای از آنِ خود ندارد که با آن دسته و پنجه نرم کند. او از کل حافظه و سرگذشت تاریخیِ خود محروم شده و به حیوانی بی‌فکر تقلیل یافته است.

مادران و دختران نمی‌توانند همه چیز را به هم بگویند، چون همه چیز را دربارۀ خودشان نمی‌دانند: دربارۀ زندگی خودشان یا رازهای خانواده‌شان یا آن بخش از تاریخ که بر شانه‌هایشان سنگینی می‌کند

ممکن است بگویید اینکه چیزی از آن خود ندارد که با آن دست‌ و پنجه نرم کند -«کاملاً» در اختیار فرزند بودن، به بهای زندگی شخصی خودِ مادر- دقیقاً، یا دست‌کم در شکلی به ‌زبان ‌نیامده، خودِ تعریف مادربودن است.

وقتی در راهِ به فرزندی پذیرفتن دخترم قدم گذاشتم، در فرمی که به من داده بودند اولین سؤال این بود: «رازهای خانوادگی شما چیستند؟» از پاسخ‌دادن به این سؤال امتناع کردم (یکی از آن لحظه‌هایی که نزدیک است کل فرایند دچار توقفی ناگهانی ‌شود). برایم مسلم بود که به راز خانوادگی باید احترام گذاشت. در آن اداره به فکر کسی خطور نکرده بود که نمی‌توان در هیچ موردی به کسی که قرار است مادر شود و رازهای خانوادگی‌اش را، در حکم قیمتی که باید برای فرزند بپردازد، فاش می‌کند اعتماد کرد. فرض این بود که ذهن‌ها و قلب‌ها کاملاً به روی بررسی بازند، فرض این بود که هیچ مرزی بین چیزی که می‌توان و نمی‌توان گفت وجود ندارد.

وقتی داشتم دخترم را از چین می‌آوردم، مسیرم را عوض کردم و به پاریس رفتم تا او را باافتخار به چند نفر از قدیمی‌ترین و عزیزترین دوستانم معرفی کنم، فقط در این حد که در فرودگاه ببینمشان. مدارک فرزندخواندگی همراهم بود و فرزندم وارد گذرنامۀ من شده بود، اما خودش هنوز گذرنامۀ بریتانیایی نداشت. مأموران مرزی گفتند که مطمئن نیستند من قصد نداشته باشم او را در فرانسه به‌عنوان مهاجری غیرقانونی رها کنم و او دیر یا زود مَسکن و مزایای شغلی مطالبه خواهد کرد. (دخترم کمتر از یک سال سن داشت.)

در فرودگاه، می‌خواستم سر مأموران فریاد بزنم: «شما سرگذشت این کودک را نمی‌دانید». اما بعد متوجه شدم من هم چندان نمی‌دانم و هرگز هم نخواهم فهمید. چرا که رهاکردن کودک در چین جرم است، حتی اگر خود سیاستِ تک‌فرزندیِ دولت باعث این کار شود، سیاستی که، در غیاب پیش‌بینی‌های لازم و صحیح برای بازنشستگی، والدین را محتاج پسر می‌کند، چرا که همسر آیندۀ پسر در سال‌های آخر عمر از آن‌ها مراقبت خواهد کرد (با درنظرگرفتن اینکه دختران متأهل خانه را ترک می‌کنند). کسانی که در اوایل دهۀ نود کودکشان را از چین به فرزندی گرفتند نمی‌توانستند از سرگذشت کودکانشان پرده بردارند. دختر من هم داستان گذشتۀ خودش را نمی‌داند -و پذیرفته است که نمی‌تواند بداند- اگرچه این سرگذشت مطمئناً همراهش است.

هر مادری، هر کودکی، با گذشته‌ای روبه‌روست که رازهایش را مشتاقانه یا بدون کشمکش آشکار نمی‌سازد، البته اگر اصلاً آشکارساختنی در کار باشد. به‌رغم این فرمول که در جهان غرب پرطرفدار است و مادران و دختران را در مقام دوستانی می‌بیند که رازها را با هم در میان می‌گذارند، با هم غیبت می‌کنند و لباس‌های همدیگر را می‌پوشند (مجموعۀ تلویزیونی «دختران گیلمور»۲ نمونۀ اعلای این موضوع است)، مادران و دختران نمی‌توانند همه چیز را به هم بگویند، چون آن‌ها همه چیز را دربارۀ خودشان نمی‌دانند: دربارۀ زندگی خودشان یا رازهای خانواده‌شان یا آن بخش از تاریخ که بر شانه‌هایشان

مادر، که تمام رنج‌های جهان بر چهره‌اش حک شده است، بار مصیبت بشری را بر دوش می‌کشد و تسکین می‌دهد

سنگینی می‌کند و بیان‌کردنش بسیار سخت است. همۀ این‌ها صرفاً شیوۀ دیگری برای گفتن این نکته است که یکی از غیرواقعی‌ترین درخواست‌ها از یک مادر این است که به‌شکلی غیرانسانی به خودش اطمینان داشته باشد.

حقیقتی بدیهی هم در فمینیسم و هم در مارکسیسم هست که می‌گوید تصویری که خانواده‌های امن، سفیدپوست و طبقه‌متوسط بازنمایی می‌کنند افسانه‌ای است که به کارگران، زنان و مهاجران وابسته است، درست مثل حقیقت بدیهی تفکر فرویدی که می‌گوید صورت ظاهری زندگی متمدن در کشورهایی که فروید از آن‌ها، با همدلی اندک، به‌عنوان «کشورهای بزرگ و مسلط بر جهان با نژاد سفید» یاد می‌کند ناپایدار و ساختگی است. این نکته در نسبت مستقیم با تأکیدی است که آن صورت ظاهری ادعا می‌کند بدون خطا به خودش ایمان دارد. راهی ساده‌تر برای بیان این نکته این است که بگوییم پشت هر هنجارْ خشونتی هست، خشونتی که واقعاً شکلی از حماقت است که از مادران انتظار دارد خشمشان را فروبنشانند.

مادر رنج‌کشیده‌ای که از داشتن فرزندش محروم شده موضوع اصلیِ انگارۀ آرمانیِ مادرانه است: مثلاً، نیوبه۳ که برای قتل چهارده فرزندش به‌دست خدایان حسود عزادار است، و پیه‌تا، مریم مقدس که بر جسد مسیح زاری می‌کند. مادر، که تمام رنج‌های جهان بر چهره‌اش حک شده است، بار مصیبت بشری را بر دوش می‌کشد و تسکین می‌دهد. اما اینکه درد مادران نباید آشکار شود نشانگر جهانی است که به‌شکل بی‌رحمانه‌ای ناعادلانه‌ و آشوبناک است.


پی‌نوشت‌ها:
• این مطلب را ژاکلین رز نوشته است و اولین بار در شماره ماه می ۲۰۱۸ نشریۀ هارپرز منتشر شده و سپس در وب‌سایت همین نشریه با عنوان «Mothers Superior» بارگزاری شده است. وب‌سایت ترجمان آن را در تاریخ ۱۹ آذر ۱۳۹۷ با عنوان «مادر: چهره‌ای برای تمام رنج‌های جهان» و ترجمۀ الهام آقا‌باباگلی منتشر کرده است.
•• ژاکلین رز (Jacqueline Rose) استاد علوم انسانی در مؤسسۀ بیرکبک انگلستان است. انتقادهای او از صهیونیستم و سیاست‌های رژیم اشغال‌گر قدس جنجالی بوده‌اند. آخرین کتاب او زنان در دوران‌های تاریک (Women in dark times) نام دارد.

[۱] National Health Service (NHS)
[۲] Gilmore Girls
[۳] Niobe: دختر تانتالوس و دیونه. با آمفیون تِبِسی ازدواج کرد و از او چهارده فرزند داشت. در روز جشنِ لتو به این الهه که دو فرزند داشت فخر فروخت. لتو از این تحقیر ناراحت شد و از فرزندان خود خواست که انتقام بگیرند و آن‌ها هم با تیروکمان همۀ فرزندان نیوبه را کشتند. نیوبه غرق در اندوه شد. خدایان به حالش دل سوزاندند و او را به تخته‌سنگ مرمرینی تبدیل کردند که از آن آبی مانند اشک جاری بود [مترجم].

مشاهده ادامه مطلب